Merhaba sevgili öğrencim! Bugün seninle çok güzel bir Türkçe etkinliği yapacağız. Hadi bakalım, soruları birlikte inceleyelim ve doğru cevapları bulalım.
7. Etkinlik
EBA’dan okuduğunuz masalı arkadaşlarınıza anlatınız. Masal ile ilgili görüş ve düşüncelerinizi belirtiniz. Anlatırken kelimeleri anlamlarına uygun kullanınız. Beden dilinizi etkin kullanınız ve nezaket kurallarına uygun konuşunuz.
Sevgili öğrencim, bu etkinlik aslında senin ve arkadaşlarının birlikte yapacağı, konuşarak öğreneceğiniz bir etkinlik. EBA’dan okuduğun bir masalı arkadaşlarına anlatırken şunlara dikkat etmelisin:
- Masalı güzelce dinlemiş veya okumuş olmalısın ki doğru ve eksiksiz anlatabilesin.
- Masal hakkında aklına gelenleri, masaldan ne anladığını, ne hissettiğini arkadaşlarınla paylaşmalısın.
- Kelimeleri doğru yerlerde kullanmalısın. Mesela, “mutlu” kelimesi yerine “kederli” dersen anlamı değişir, değil mi?
- Konuşurken sadece ağzımızla değil, vücudumuzla da konuşuruz. Buna beden dili deriz. El hareketlerin, yüz ifadelerin masalı daha etkileyici anlatmana yardımcı olur.
- En önemlisi de konuşurken arkadaşlarına karşı nazik ve saygılı olmalısın. Onların sözünü kesmemeli, dinlemelisin.
Bu etkinlikte bir çözüm yazmayacağız, çünkü bu senin sınıf içinde arkadaşlarınla uygulayacağın bir etkinlik. Ama bu kurallara dikkat edersen harika bir sunum yapacağına eminim!
8. Etkinlik
a. Aşağıda yay ayracın ([ ]) kullanıldığı yerler ve bunları örnekleyen cümleler verilmiştir. Kurallar ile ilgili örnekleri eşleştiriniz.
Sevgili öğrencim, soruda her ne kadar köşeli parantez olarak gösterilmiş olsa da, yay ayraç dediğimiz işaret aslında ( ) şeklindedir. Zaten metin içindeki örneklerde de hep ( ) kullanıldığını göreceksin. Şimdi bu yay ayraçların nerelerde kullanıldığını ve örneklerini eşleştirelim.
Kurallar:
a) Tiyatro eserlerinde ve senaryolarda konuşanın hareketlerini, durumunu açıklamak ve göstermek için kullanılır.
Açıklaması: Tiyatro oyunlarında veya film senaryolarında, karakterlerin ne hissettiğini, nasıl davrandığını bazen sadece sözlerle anlatamayız. İşte o zaman yay ayraç içine o karakterin yaptığı hareketi veya ruh halini yazarız. Böylece okuyan veya oynayan kişi, karakterin o anda ne yaptığını daha iyi anlar. Bu kural, bir sahnedeki oyuncunun hareketini veya mimiklerini belirtmek içindir.
Örnek Cümleler:
Nilgün — (Anlamlı anlamlı karşısındakinin yüzüne bakar.) Yanıldığınızı size kanıtlayacağım.
Eşleştirme: Gördün mü? Nilgün’ün ne yaptığını, yani “anlamlı anlamlı karşısındakinin yüzüne baktığını” yay ayraç içinde açıklamışlar. Bu tam da tiyatro ve senaryo kurallarına uyuyor!
b) Bir söze alay, kinaye veya küçümseme anlamı kazandırmak için kullanılan ünlem işareti yay ayraç içine alınır.
Açıklaması: Bazen birine bir şey söylerken, aslında söylediğimizin tam tersini kastedebiliriz. Mesela, bir arkadaşın çok komik bir şaka yapar ama sen gülmezsin, hatta biraz da sıkılırsın. Ama yine de “Çok komikti (!)” dersin. İşte o ünlem işareti, aslında “pek de komik değildi” demek istediğini gösterir. Bu, alay etmek veya küçümsemek için kullanılır ve ünlem işareti yay ayraç içine alınır.
Örnek Cümleler:
Adam, akıllı (!) olduğunu söylüyor.
Eşleştirme: Burada da “akıllı” kelimesinden sonra gelen yay ayraç içindeki ünlem işareti, aslında o adamın pek de akıllı olmadığını, belki de tam tersi olduğunu anlatıyor. Yani, bir alay veya küçümseme anlamı katıyor. Bu da ikinci kuralımıza uyuyor.
Sonuç:
Şimdi eşleştirmeleri yazalım:
- Kural a) ile “Nilgün — (Anlamlı anlamlı karşısındakinin yüzüne bakar.) Yanıldığınızı size kanıtlayacağım.” cümlesi eşleşir.
- Kural b) ile “Adam, akıllı (!) olduğunu söylüyor.” cümlesi eşleşir.
b. Aşağıdaki metinde numaralanmış ifadelerin hangisinde yay ayraç kullanılmalıdır? İlgili kutucuğu işaretleyiniz.
Şimdi de 8. etkinliğin ikinci kısmı olan b şıkkına geçelim. Burada bize verilen metinde hangi numaranın olduğu yerde yay ayracın doğru bir şekilde kullanılması gerektiğini bulacağız.
Metni dikkatlice okuyalım ve numaralı yerleri inceleyelim. Unutma, buradaki (1), (2), (3), (4) sayıları cümleleri sıralamak için kullanılmış. Bizim aradığımız, cümlenin içinde bir bilginin yay ayraç içine alınması gereken yer.
Adım 1: (1) numaralı ifadeyi inceleyelim.
Metinde şöyle yazıyor: “(1) İbrahim Örs Trabzon 1982-1992”
Açıklama: Sevgili öğrencim, burada İbrahim Örs’ün adından sonra “Trabzon 1982-1992” diye bir bilgi görüyoruz. Bu bilgi, İbrahim Örs’ün hayatıyla ilgili ek bir açıklama, belki Trabzon’da yaşadığı veya çalıştığı yılları gösteriyor. Türkçede, bir kişinin doğum-ölüm tarihleri, eserlerinin basım yılları veya ek bilgiler gibi açıklamalar yay ayraç içine alınır. Bu yüzden, bu cümlede “Trabzon 1982-1992” kısmının yay ayraç içine alınması gerekir. Yani doğru yazımı şöyle olmalıydı: “İbrahim Örs (Trabzon 1982-1992)“. Bu nedenle, bu ifade yay ayraç kullanımına uygun bir yerdir.
Adım 2: (2) numaralı ifadeyi inceleyelim.
Metinde şöyle yazıyor: “(2) İlk ve ortaöğrenimini Trabzon’da, yükseköğrenimini Gazi Eğitim Enstitüsünde tamamladı.”
Açıklama: Bu cümlede herhangi bir ek bilgi, açıklama veya özel bir durum yok. Sadece İbrahim Örs’ün eğitim hayatı anlatılıyor. Bu yüzden yay ayraca ihtiyaç duyulmaz.
Adım 3: (3) numaralı ifadeyi inceleyelim.
Metinde şöyle yazıyor: “(3) Lisedeyken Trabzon “Yeni Yol” gazetesinde yazı hayatına başladı.”
Açıklama: Burada “Yeni Yol” gazetesinin adı tırnak işaretleri içine alınmış. Bu doğru bir kullanımdır. Cümlede yay ayraç kullanılmasını gerektiren başka bir durum bulunmuyor.
Adım 4: (4) numaralı ifadeyi inceleyelim.
Metinde şöyle yazıyor: “(4) Daha sonra gazeteci olarak Son Saat ve “Milliyet” gazetelerinde çalıştı.”
Açıklama: Bu cümlede de gazetelerin adları tırnak içinde verilmiş. Yay ayraç kullanmayı gerektiren bir ek açıklama veya özel bir durum yok.
Metnin en sonunda yer alan “(Kısaltılmıştır.)” ifadesi de yay ayracın doğru kullanıldığı bir yerdir, çünkü metnin kısaltıldığını belirten ek bir bilgidir. Ancak bu, numaralı ifadelerden biri değildir.
Sonuç:
Yukarıdaki incelemelerimize göre, 1 numaralı ifadede “Trabzon 1982-1992” bilgisi, İbrahim Örs hakkında ek bir açıklama olduğu için yay ayraç içine alınmalıdır. Bu nedenle, doğru cevap 1 numaralı kutucuktur.
İlgili kutucuğu işaretlememiz istendiği için, 1 yazan kutucuğu işaretlemeliyiz.