Merhaba sevgili öğrencim, bugün seninle Türkçe dersimizdeki bu güzel etkinlikleri birlikte inceleyeceğiz. Görseldeki sorular, dilimizin zenginliği olan atasözleri ve noktalama işaretlerinden “kısa çizgi”nin kullanımı ile ilgili. Hazırsan arkana yaslan, dikkatini topla ve başlayalım.
8. Etkinlik: Atasözü Tamamlama Oyunu
Burada Beyza ve Yusuf karşılıklı olarak atasözlerini tamamlıyorlar. Atasözleri, atalarımızın uzun denemeler ve gözlemlere dayanan öğütlerini içeren kalıplaşmış sözlerdir. Bu sözcüklerin yerini değiştiremeyiz veya yerine başka kelime koyamayız. Kutudaki kelimelerimiz: kıymeti, çoğundan, hoş, yiyecek.
Adım adım boşlukları dolduralım:
- Beyza: “Ekmeğin büyüğü, hamurun …………………… olur.”
Bu atasözü, verimin bol olması için malzemenin de bol olması gerektiğini anlatır. Hamur çok olursa ekmek de büyük olur. Buraya “çoğundan” kelimesi gelmelidir.
Cümle: Ekmeğin büyüğü, hamurun çoğundan olur. - Yusuf: “Davulun sesi uzaktan …………………… gelir.”
Bu çok sık duyduğumuz bir atasözüdür. Bir şeyin iç yüzünü bilmeyenler için dış görünüşün veya uzaktan duyulanların güzel gelebileceğini anlatır. Buraya “hoş” kelimesi gelmelidir.
Cümle: Davulun sesi uzaktan hoş gelir. - Beyza: “Ek tohumun hasını, çekme …………………… yasını.”
Burada iyi bir başlangıç yaparsan (tohumun iyisini ekersen), sonucunda sıkıntı (yiyecek sıkıntısı) çekmeyeceğin anlatılıyor. Buraya “yiyecek” kelimesi gelmelidir.
Cümle: Ek tohumun hasını, çekme yiyecek yasını. - Yusuf: “Gençliğin …………………… ihtiyarlıkta bilinir.”
İnsanlar gençken sağlıklarının ve güçlerinin değerini tam anlamazlar, yaşlanınca anlarlar. Değer anlamına gelen kelimemiz burada “kıymet”tir.
Cümle: Gençliğin kıymeti ihtiyarlıkta bilinir.
9. Etkinlik: Kısa Çizgi (-) Eşleştirme
Bu etkinlikte kısa çizginin kullanım alanlarını örnek cümlelerle eşleştirmemiz isteniyor. Kuralları okuyup doğru örnekle buluşturalım.
a) Kural: Satıra sığmayan kelimeler bölünürken satır sonuna konur.
Çözüm: Örnek cümlelere baktığımızda, en alttaki kutucukta bir kelimenin satır sonuna sığmadığı için bölündüğünü görüyoruz.
- Eşleşen Örnek: “Hikâyenin sonunda köyden ta-
şınırlar.” (En alttaki kutu)
b) Kural: Kelimeler arasında “-den…-a, ve, ile, ila, arasında” anlamları vermek için kullanılır.
Çözüm: Bu kural genellikle iki yer adı, iki takım adı veya iki kavram arasındaki ilişkiyi gösterirken kullanılır. “Fenerbahçe ile Galatasaray” demek yerine araya kısa çizgi konur.
- Eşleşen Örnek: “Fenerbahçe–Galatasaray maçı golsüz bitti.” (En üstteki kutu)
c) Kural: Heceleri göstermek için kullanılır.
Çözüm: Bir kelimeyi hecelerine ayırırken aralara kısa çizgi koyarız. Ortadaki örnekte “mahalle” kelimesi hecelenmiş.
- Eşleşen Örnek: “Mahalle” kelimesi ma-hal-le şeklinde hecelerine ayrılır. (Ortadaki kutu)
Eşleştirme Sonucu:
- a kutucuğu → En alttaki örnek ile eşleşir.
- b kutucuğu → En üstteki örnek ile eşleşir.
- c kutucuğu → Ortadaki örnek ile eşleşir.
10. Etkinlik: Kısa Çizginin Gereksiz Kullanımı
Soru bizden kısa çizginin (-) gereksiz yere, yani yanlış kullanıldığı cümleyi bulmamızı istiyor. Seçenekleri tek tek inceleyelim:
Birinci kutucuk:“Birinci Dünya Savaşı 1914-1918 yılları arasında oldu.”
Burada tarihler arasında “ile, ila” anlamı katmak için kullanılmış. Bu kullanım doğrudur.
İkinci kutucuk:“Bu kelimeyi Türkçe-Osmanlıca Sözlük’te bulabilirsin.”
Burada iki dil arasındaki ilişkiyi belirtmek için kullanılmış. Bu kullanım da doğrudur.
Üçüncü kutucuk:“Sen de kendine iyi-kötü bir iş bulup çalışmalısın.”
Burada duralım. “İyi kötü” ifadesi bir ikilemedir. Türkçede ikilemelerin arasına hiçbir noktalama işareti konmaz. Yani “iyi-kötü” değil, “iyi kötü” şeklinde yazılmalıydı. Burada kısa çizgi gereksiz ve yanlış kullanılmıştır.
Dördüncü kutucuk:“Adana-Kayseri arasındaki kara yolunda çalışmalar sürüyor.”
Burada şehirler arasındaki yol güzergahını belirtmek için kullanılmış. Bu kullanım doğrudur.
Sonuç: İşaretlenmesi gereken kutucuk, üçüncü sıradaki kutucuktur.
Cevap: [X] Sen de kendine iyi-kötü bir iş bulup çalışmalısın.