Merhaba sevgili öğrencim,
Harika sorularla karşı karşıyayız! DNA ve Genetik Kod ünitesinin en önemli konularından olan mutasyon ve modifikasyon ile ilgili bu soruları birlikte, adım adım ve anlayarak çözelim. Hazırsan, bir Fen Bilimleri öğretmenin olarak sana bu konuları en anlaşılır şekilde anlatacağım.
A. Aşağıda verilen örnekleri mutasyon ve modifikasyon olma durumuna göre eşleştirelim.
Bu soruyu çözmeden önce, mutasyon ve modifikasyon arasındaki o sihirli farkı bir hatırlayalım, ne dersin?
Mutasyon: Canlının genetik yapısında, yani DNA’sında meydana gelen kalıcı değişikliklerdir. Eğer bu değişiklik üreme hücrelerinde olursa, gelecek nesillere yani yavrulara aktarılabilir. Vücut hücrelerinde olursa sadece o canlıyı etkiler. Genellikle ani ve rastgele olurlar. Kısacası, genlerin “reçetesinin” değişmesidir.
Modifikasyon: Çevre şartlarının (sıcaklık, beslenme, ışık, spor yapma gibi) etkisiyle canlının dış görünüşünde (fenotipinde) meydana gelen değişikliklerdir. Bu değişiklikler kalıtsal değildir, yani çocuklara aktarılmaz. Genlerin yapısı değil, sadece işleyişi değişir. Kısacası, aynı “reçeteyi” kullanarak farklı bir “yemek” pişirmek gibidir.
Şimdi bu bilgilerle örneklerimize bakalım:
- 1. Güneşlenen insanların teninin bronzlaşması: Güneş ışığı (çevresel bir etken) cildimizin rengini geçici olarak koyulaştırır. Kışın bu bronzluk kaybolur ve bu özellik çocuklarımıza aktarılmaz. Bu yüzden bu bir Modifikasyon‘dur.
- 2. Bazı yılanların çift başlı olması: Bu durum, gelişim sırasında DNA’da meydana gelen kalıcı bir hatadan kaynaklanır. Normal bir durum değildir ve genetik bir bozukluktur. Bu yüzden bu bir Mutasyon‘dur.
- 3. Spor yapan insanların kaslarının güçlenmesi: Spor yapmak (çevresel bir etken), kaslarımızın gelişmesini sağlar. Sporu bıraktığımızda kaslarımız eski haline dönebilir ve bu kaslı yapı çocuğumuza doğuştan geçmez. Bu yüzden bu bir Modifikasyon‘dur.
- 4. Sıcaklığa bağlı olarak sirke sineklerinin kanat şeklinin değişmesi: Sirke sineği larvaları farklı sıcaklıklarda yetiştirilince kanat şekilleri de farklı olur. Bu durum sıcaklık (çevresel etken) ortadan kalkınca veya değişince farklılaşabilir ve kalıtsal değildir. Bu yüzden bu bir Modifikasyon‘dur.
- 5. Van kedilerinin gözlerinin farklı renkte olması: Bu özellik (heterokromi), Van kedilerinin genetik yapısında bulunan bir özelliktir. Çevre etkisiyle oluşmaz ve yavrularına aktarılabilir. Bu yüzden bu bir Mutasyon‘dur. (Yararlı bir mutasyon olarak da düşünülebilir.)
- 6. Down sendromu: İnsanlarda kromozom sayısının normalden bir fazla (47) olmasıyla ortaya çıkan genetik bir hastalıktır. Yani doğrudan genetik yapıyla ilgilidir. Bu yüzden bu bir Mutasyon‘dur (kromozom mutasyonu).
Sonuç olarak eşleştirme şöyle olmalıdır:
Mutasyon: 2, 5, 6
Modifikasyon: 1, 3, 4
B. Aşağıda verilen ifadeler doğru ise “D”, yanlış ise “Y” yolunu izleyerek doğru çıkışa ulaşalım.
Bu soruda bir labirentte ilerler gibi, her ifadenin doğruluğunu veya yanlışlığını kontrol ederek yolumuzu bulacağız. Haydi başlayalım!
Adım 1:
İlk ifademiz: “Mutasyonda canlının genetik yapısı değişir.”
Az önce de konuştuğumuz gibi, mutasyonun tanımı tam olarak budur! DNA’da meydana gelen kalıcı değişikliklerdir. Dolayısıyla bu ifade kesinlikle DOĞRU (D).
(D yolundan ilerliyoruz…)
Adım 2:
Karşımıza çıkan yeni ifade: “Modifikasyonlar kalıtsaldır.”
Hımm, bir düşünelim. Spor yapan bir babanın çocuğu kaslı mı doğar? Ya da yazın bronzlaşan bir annenin bebeği esmer mi doğar? Hayır! Modifikasyonlar çevre etkisiyle oluşur ve nesilden nesile aktarılmaz, yani kalıtsal değildir. Bu yüzden bu ifade YANLIŞ (Y).
(Y yolundan devam ediyoruz…)
Adım 3:
Son durağa yaklaştık! Karşımızdaki ifade: “Sıcaklık, ışık, beslenme gibi etkenler modifikasyona neden olur.”
Evet, bunlar modifikasyonun en bilinen örnekleridir. Çuha çiçeğinin sıcaklığa göre renk değiştirmesi, arı larvalarının beslenmeye göre kraliçe ya da işçi arı olması gibi… Bunların hepsi çevresel etkenlerdir ve modifikasyona yol açarlar. Dolayısıyla bu ifade de DOĞRU (D).
(D yolunu takip ettiğimizde…)
Sonuç:
Tüm adımları doğru bir şekilde takip ettiğimizde 3. çıkışa ulaşıyoruz.
Umarım her şey çok net anlaşılmıştır. Unutma, Fen Bilimleri mantığını kavradığında bir bulmaca çözmek kadar keyifli bir derstir! Başarılar dilerim.