Harika bir soru! Hadi gel bu deneyi bir dedektif gibi inceleyelim ve değişkenleri birlikte bulalım. Bu tür sorular, bilimsel düşünme becerini geliştirmek için çok önemlidir.
Pekiştiren Soru
Rıza ilk sıcaklıkları 25 °C olan eşit kütledeki, K, L ve M sıvılarını özdeş kaplara koyup özdeş ısıtıcılarla eşit süre ısıtıyor ve sıvıların son sıcaklıklarını aşağıdaki gibi gözlemliyor.
Buna göre Rıza’nın deneyindeki değişkenler aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? (Hâl değişimi olmamıştır.)
Bu soruyu çözmek için önce deneyde nelerin aynı tutulduğunu, nelerin değiştirildiğini ve bu değişiklik sonucunda neyin gözlemlendiğini bulmamız gerekiyor.
Adım 1: Deneyi Anlayalım
Rıza’nın yaptığı deneye dikkatlice bakalım:
- Eşit kütlede üç farklı sıvı almış: K, L ve M.
- Sıvıların hepsinin ilk sıcaklığı aynı (25 °C).
- Hepsini özdeş kaplara koymuş.
- Hepsini özdeş ısıtıcılarla ısıtmış.
- Hepsini eşit süre boyunca ısıtmış.
Peki sonuçta ne olmuş? Her bir sıvının son sıcaklığı birbirinden farklı olmuş:
- K sıvısı: 52 °C
- L sıvısı: 63 °C
- M sıvısı: 42 °C
Adım 2: Bilimsel Deneydeki Değişkenleri Hatırlayalım
Bir deneyde üç tür değişken bulunur. Bunları hatırlayalım:
- Bağımsız Değişken: Deneyi yapan kişinin bilerek ve isteyerek değiştirdiği şeydir. Deneyin sebebi budur. “Acaba bunu değiştirirsem ne olur?” diye sorduğumuz şeydir.
- Bağımlı Değişken: Bağımsız değişkene bağlı olarak değişen, bizim ölçtüğümüz veya gözlemlediğimiz sonuçtur. Deneyin sonucu budur.
- Kontrol Edilen (Sabit Tutulan) Değişken: Deney boyunca hiç değiştirilmeyen, hep aynı tutulan faktörlerdir. Deneyin güvenilir ve adil olması için bunlar sabit tutulur.
Adım 3: Rıza’nın Deneyindeki Değişkenleri Bulalım
Şimdi bu tanımları Rıza’nın deneyine uygulayalım:
- Bağımsız Değişken: Rıza bu deneyde neyi farklı kullanmış? Sıvıların türünü, yani cinsini değiştirmiş (K, L ve M sıvıları). O zaman bağımsız değişkenimiz maddenin cinsi‘dir.
- Bağımlı Değişken: Rıza, sıvıların cinsini değiştirdiği için neyin değiştiğini gözlemlemiş? Sıvıların son sıcaklıklarının farklı olduğunu, yani sıcaklık artışının farklı olduğunu görmüş. O zaman bağımlı değişkenimiz sıcaklık artışıdır.
- Kontrol Edilen Değişkenler: Rıza neleri hep aynı tutmuş? Sıvıların ilk sıcaklıklarını, kütlelerini (madde miktarı), kapları, ısıtıcıları ve ısıtma süresini… Isıtıcılar ve süre aynı olduğuna göre, sıvılara verilen ısı miktarı da aynıdır. O zaman kontrol edilen değişkenlerimiz madde miktarı ve verilen ısı‘dır.
Adım 4: Şıkları Değerlendirelim
Bulduğumuz değişkenlere göre şıkları kontrol edelim:
A)
Bağımsız Değişken: Maddenin cinsi
Bağımlı Değişken: Sıcaklık artışı
Kontrol Edilen Değişken: Madde miktarı, verilen ısı
Bu şık, bizim bulduklarımızla birebir aynı! Doğru cevap bu olmalı.
B)
Bağımlı değişkeni “Madde miktarı” olarak vermiş. Oysa madde miktarı deneyin başında eşit alınarak sabit tutulmuştur. Bu yüzden bu şık yanlıştır.
C)
Bağımsız değişkeni “Madde miktarı” olarak vermiş. Rıza madde miktarını değil, maddenin cinsini değiştirmiştir. Bu yüzden bu şık yanlıştır.
D)
Bağımsız değişkeni “Sıcaklık artışı” olarak vermiş. Sıcaklık artışı deneyin sebebi değil, sonucudur. Bu yüzden bu şık yanlıştır.
Sonuç:
Tüm adımları incelediğimizde, Rıza’nın deneyindeki değişkenlerin A şıkkında doğru olarak verildiğini görüyoruz.
Umarım açıklamam yardımcı olmuştur. Unutma, deneylerde değişkenleri doğru belirlemek, deneyi doğru yorumlamanın ilk adımıdır! Başarılar dilerim.