Harika bir soru! Merhaba sevgili öğrencilerim, ben Fen Bilimleri öğretmeniniz. Gelin, bu 7. Ünite’nin sonundaki soruları birlikte, adım adım inceleyerek çözelim. Bu konuları ne kadar iyi anladığımızı görelim!
A. Başlangıçta (+) ve (-) yük sayısı eşit olan Şekil I’deki A cismine Şekil II’deki gibi negatif yüklü bir B cismi yaklaştırılıyor. A cisminin yük dağılımının nasıl olacağını şekil üzerinde çizerek gösterelim.
Bu soruyu çözmek için elektriklenmenin temel kurallarını hatırlamamız gerekiyor. Hadi başlayalım!
Unutmayın: Zıt yükler birbirini çeker, aynı yükler ise birbirini iter!
Adım 1: Şekil I’e bakalım. A cismi başlangıçta nötr durumda. Bu ne demek? İçindeki pozitif (+) yük sayısı, negatif (-) yük sayısına eşit demek. Yükler cismin içine rastgele dağılmış halde bulunuyor.
Adım 2: Şekil II’de, negatif (-) yüklü bir B cismi, A cismine dokundurulmuyor, sadece yaklaştırılıyor. Bu çok önemli bir detay! Bu tür elektriklenmeye biz “etki ile elektriklenme” diyoruz.
Adım 3: Şimdi temel kuralımızı uygulayalım. Negatif yüklü B cismi, A cisminin içindeki negatif (-) yükleri ne yapar? Tabii ki iter! Çünkü aynı yükler birbirini iter. Bu yüzden A cisminin içindeki hareket edebilen serbest elektronlar (yani negatif yükler), B cisminden olabildiğince uzağa kaçarlar. Yani kürenin sağ tarafına toplanırlar.
Adım 4: Peki, B cismi A’nın içindeki pozitif (+) yükleri ne yapar? Zıt yükler birbirini çektiği için, pozitif yükleri kendine doğru çeker. Bu yüzden pozitif yükler de B cismine en yakın olan tarafta, yani kürenin sol tarafında toplanırlar.
Sonuç: Çizimi yaparken, A küresinin B cismine bakan sol tarafına (+) yükleri, B cisminden uzak olan sağ tarafına ise (-) yükleri çizmeliyiz. A cismi toplamda yine nötrdür, sadece yükler kutuplanmıştır.
B. Yaşar’ın yaptığı deneyle ilgili aşağıdaki ifadeler doğru ise ifadenin başına “D”, yanlış ise “Y” yazalım.
Bu deneyde iki farklı elektriklenme çeşidi görüyoruz. Önce bunları bir hatırlayalım.
- Görsel 1: Ebonit çubuk yün kumaşa sürtülüyor. Bu, sürtünme ile elektriklenmedir. Bu durumda yün kumaştan ebonit çubuğa elektron (yani negatif yük) geçer. Böylece ebonit çubuk (-), yün kumaş (+) yüklenir.
- Görsel 2: Yüklenen ebonit çubuk, nötr balona dokunduruluyor. Bu ise dokunma ile elektriklenmedir. Yüklü bir cisim nötr bir cisme dokunduğunda, toplam yükü paylaşırlar ve ikisi de aynı cins yükle yüklenir.
Şimdi bu bilgilerle ifadeleri değerlendirelim.
1) Görsel 1’de ebonit çubuk dokunma ile elektriklenmiştir.
Bu ifade Yanlış. Çünkü görselde çubuğun kumaşa sürtüldüğü açıkça görülüyor. Bu olayın adı sürtünme ile elektriklenmedir.
Sonuç: Y
2) Görsel 1’de yün kumaşta (+) yük fazlalığı olur.
Bu ifade Doğru. Sürtünme sırasında yün kumaş, elektronlarını (negatif yüklerini) ebonit çubuğa verir. Negatif yüklerini kaybeden bir cisimde pozitif yük fazlalığı oluşur.
Sonuç: D
3) Görsel 2’de balon son durumda ebonit çubuk ile aynı yükle yüklenir.
Bu ifade Doğru. Negatif (-) yüklü ebonit çubuk, nötr balona dokundurulduğunda, üzerindeki fazla elektronların bir kısmını balona aktarır. Son durumda hem ebonit çubuk hem de balon negatif (-) yükle yüklenmiş olur. Dokunma ile elektriklenmenin kuralı budur.
Sonuç: D
4) Görsel 2’de balon dokunma ile elektriklenmiştir.
Bu ifade Doğru. Sorunun metninde de “çubuğu… balona… dokunduruyor” deniyor. Bu olay tam olarak dokunma ile elektriklenmedir.
Sonuç: D
5) Görsel 1’de yün kumaştan ebonit çubuğa (+) yük geçişi olur.
Bu ifade Yanlış. Bu çok önemli bir nokta ve sıkça yapılan bir hatadır! Elektriklenmede hareket eden, alınıp verilen yükler daima negatif yükler, yani elektronlardır. Pozitif yükler (protonlar) atomun çekirdeğinde sabit durur ve hareket etmezler. Dolayısıyla yün kumaştan ebonit çubuğa negatif yük (elektron) geçişi olur, pozitif yük geçişi olmaz.
Sonuç: Y
Umarım açıklamalarım anlaşılır olmuştur. Anlamadığınız bir yer olursa çekinmeden sorun. Başarılar dilerim!