Merhaba sevgili öğrencim! Ben Fen Bilimleri öğretmenin. Gönderdiğin bu güzel soruları senin için adım adım, tane tane çözeceğim. DNA ve genetik kod konusu çok zevklidir, eminim ki bu çözümlerle konuyu daha da iyi kavrayacaksın. Hadi başlayalım!
A. Aşağıda tohum şekli ile ilgili bir çaprazlamada kullanılan bezelyelerin fenotipleri ve genotipleri verilmiştir. Buna göre aşağıdaki ifadeler doğru ise ifadenin başına “D”, yanlış ise “Y” yazalım.
Harika bir çaprazlama sorusu! Bu soruyu çözmeden önce bize verilen bezelyelere bir göz atalım.
1 numaralı bezelye: Fenotipi (dış görünüşü) buruşuk, genotipi (gen yapısı) ise dd.
2 numaralı bezelye: Fenotipi yuvarlak, genotipi ise Dd.
Bu bilgilerden çok önemli bir şey öğreniyoruz. Dd genotipine sahip bezelye yuvarlak göründüğüne göre, yuvarlak tohum geni (D), buruşuk tohum genine (d) baskındır. Yani, D harfi varken, küçük d harfinin sözü geçmez. Küçük d‘nin etkisini gösterebilmesi için yanında başka bir küçük d olması gerekir (dd gibi).
Şimdi bu iki bezelyeyi (dd x Dd) çaprazlayalım ve oluşacak yavruların ihtimallerini bulalım. Bunu Punnett karesi ile çok kolay yapabiliriz:
Adım 1: Anne ve babadan gelebilecek alelleri (gen çeşitlerini) belirleyelim.
- 1 numaralı bezelye (dd) yavrularına sadece d alelini verebilir.
- 2 numaralı bezelye (Dd) yavrularına %50 ihtimalle D, %50 ihtimalle d alelini verebilir.
Adım 2: Punnett karesini çizip çaprazlamayı yapalım.
d d D Dd Dd d dd dd
Adım 3: Sonuçları yorumlayalım.
- Oluşan genotipler: %50 Dd (melez döl), %50 dd (saf döl).
- Oluşan fenotipler: %50 Yuvarlak (Dd’den dolayı), %50 Buruşuk (dd’den dolayı).
Artık bu bilgilerle ifadeleri değerlendirebiliriz.
(1) Bezelyelerde yuvarlak tohum aleli baskın özelliktedir.
Çözüm: Evet, en başta da söylediğimiz gibi Dd genotipli bezelye yuvarlak olduğuna göre, ‘D’ aleli ‘d’ aleline baskındır. Bu ifade DOĞRU.
Sonuç: D
(2) 1 numaralı bezelye saf döldür.
Çözüm: 1 numaralı bezelyenin genotipi dd. Bir karakteri kontrol eden iki alel de aynı ise (DD veya dd gibi) bu duruma saf döl (homozigot) denir. Bu ifade DOĞRU.
Sonuç: D
(3) Yapılan çaprazlama sonucunda oluşacak bezelyeler % 25 ihtimalle buruşuk tohumlu olur.
Çözüm: Punnett karesi sonucumuza bakalım. 4 ihtimalden 2’si dd genotipine sahip, yani buruşuk. Bu da %50 ihtimal demektir (%25 değil). Bu ifade YANLIŞ.
Sonuç: Y
(4) Yapılan çaprazlama sonucunda oluşacak bezelyelerin tamamı saf döldür.
Çözüm: Sonuçlarımıza tekrar bakalım. Yavruların %50’si dd (saf döl) ama diğer %50’si Dd (melez döl). Yani tamamı saf döl değildir. Bu ifade YANLIŞ.
Sonuç: Y
(5) Yapılan çaprazlama sonucunda bezelyeler % 50 ihtimalle “Dd” genotipine sahiptir.
Çözüm: Punnett karesindeki 4 kutucuktan 2’si “Dd” genotipine sahip. Bu da 2/4 yani %50 ihtimal demektir. Bu ifade DOĞRU.
Sonuç: D
B. Aşağıda verilen kavramları açıklamaları ile eşleştirelim.
Şimdi de temel genetik kavramlarını tanımlarıyla eşleştireceğiz. Bu kavramları bilmek, bulmacanın parçalarını birleştirmek gibidir. Hadi her bir kavramın ne anlama geldiğini hatırlayarak doğru eşleştirmeyi yapalım.
Adım 1: Kavramları ve açıklamaları tek tek inceleyelim.
- 1. Genotip: Bir canlının sahip olduğu genlerin tamamına, yani genetik yapısına genotip denir. Harflerle gösterdiğimiz kısımdır (DD, Dd, dd gibi). Bu tanıma en uygun açıklama (b) Bir canlının gen yapısıdır.
- 2. Saf döl: Bir karakter için aynı alelleri taşıyan canlılara saf döl (homozigot) denir. Yani aleller ya ikisi de baskın (DD) ya da ikisi de çekiniktir (dd). Bu tanıma en uygun açıklama (a) Bir karakterin oluşmasını sağlayan alellerin aynı özellikte olmasıdır.
- 3. Baskın gen: Etkisini hem saf (DD) hem de melez (Dd) durumda gösterebilen gene baskın gen denir. Varlığında çekinik genin etkisini örter. Bu tanıma en uygun açıklama (ç) Bir karakterin oluşumunda etkisini her zaman gösteren aleldir.
- 4. Fenotip: Bir canlının genetik yapısı ve çevresel faktörlerin etkisiyle ortaya çıkan dış görünüşüne fenotip denir. Yani bezelyenin yuvarlak, buruşuk, sarı veya yeşil olması gibi. Bu tanıma en uygun açıklama (e) Bir canlının genotip ve çevresel faktörlerin etkisiyle ortaya çıkan dış görünüşüdür.
- 5. Melez döl: Bir karakter için birbirinden farklı alelleri taşıyan canlılara melez döl (heterozigot) denir (Dd gibi). Bu tanıma en uygun açıklama (c) Bir karakterin oluşmasını sağlayan alellerin birbirinden farklı olma durumudur.
Adım 2: Eşleştirmeyi sonuca bağlayalım.
1 – b
2 – a
3 – ç
4 – e
5 – c
Harikasın! Gördüğün gibi, kavramları anladığımızda sorular ne kadar da kolaylaşıyor. Umarım çözümlerim faydalı olmuştur. Başarılar dilerim!