Harika bir çalışma! Merhaba sevgili öğrencim, ben Fen Bilimleri öğretmeniniz. Gönderdiğin bu soruları senin için adım adım, tane tane çözeceğim. Amacımız sadece doğru cevabı bulmak değil, konuyu tam olarak anlamak. Haydi başlayalım!
15. Ülkemizdeki kimya endüstrisi tarafından ihracatı yapılan ürünlerin yıllara göre satışı (Amerikan Doları) aşağıdaki tabloda verilmiştir.
Tabloya göre,
I. Tüm ürünlerin ihracatı her yıl artmıştır.
II. İhracatı en fazla yapılan ürünler mineral yakıtlar ve yağlardır.
III. Kimya endüstrisinin ihracat tutarı, ithalat tutarından fazladır.
çıkarımlarından hangileri yapılabilir?
Çözüm:
Bu tür tablo yorumlama sorularında dikkatli olmalı ve sadece tabloda bize verilen bilgilerle hareket etmeliyiz. Tablonun dışına çıkıp yorum yapmamalıyız. Şimdi öncülleri tek tek inceleyelim.
Adım 1: I. öncülü inceleyelim.
Öncül bize “Tüm ürünlerin ihracatı her yıl artmıştır.” diyor. Tabloya bakalım gerçekten öyle mi?
- Mineral yakıtlar: 2018’den 2019’a artmış (4.2 milyardan 8.3 milyara çıkmış, süper!), ama 2019’dan 2020’ye azalmış (8.3 milyardan 4.6 milyara düşmüş).
Daha ilk satırda bu ifadenin yanlış olduğunu gördük. Bir tane bile uymayan örnek bulmamız, bu öncülün yanlış olduğunu ispatlamaya yeter. Dolayısıyla, I. öncül yanlıştır.
Adım 2: II. öncülü inceleyelim.
Öncül “İhracatı en fazla yapılan ürünler mineral yakıtlar ve yağlardır.” diyor. Yıllara göre en yüksek değere sahip ürünü bulalım.
- 2018 yılında: En yüksek değer 4.290.901.296 Dolar ile Mineral yakıtlar.
- 2019 yılında: En yüksek değer 8.337.246.913 Dolar ile yine Mineral yakıtlar.
- 2020 yılında: En yüksek değer 4.624.894.162 Dolar ile yine Mineral yakıtlar.
Gördüğümüz gibi, tabloda verilen her üç yılda da en çok ihracat geliri mineral yakıtlardan elde edilmiş. O halde, II. öncül doğrudur.
Adım 3: III. öncülü inceleyelim.
Öncül “Kimya endüstrisinin ihracat tutarı, ithalat tutarından fazladır.” diyor. Şimdi tablomuza tekrar bakalım. Tablo başlığında ve içeriğinde sadece “ihracatı yapılan ürünler” yani dışarıya satış verileri var. Tabloda ithalat (dışarıdan alış) ile ilgili herhangi bir bilgi bulunmuyor. Elimizde olmayan bir bilgi hakkında yorum yapamayız. Belki de ithalat daha fazladır, bilemeyiz. Bu yüzden bu çıkarımı yapamayız.
Dolayısıyla, III. öncül hakkında yorum yapılamaz, yanlıştır.
Adım 4: Sonuca ulaşalım.
Yaptığımız incelemeler sonucunda sadece II. öncülün doğru olduğunu bulduk. Bu durumda doğru cevabımız “Yalnız II” olmalıdır.
Sonuç: A) Yalnız II
16. Elif, “Farklı miktarlardaki aynı cins sıvılar eşit süre ısıtılırsa sıcaklık değişimleri farklı olur.” hipotezini yapacağı deneyle ispatlamak istiyor.
Buna göre Elif aşağıdaki düzeneklerden hangisini kullanmalıdır?
Çözüm:
Sevgili öğrencim, bu bir kontrollü deney sorusu. Kontrollü deneylerde, neyi araştırıyorsak sadece onu değiştiririz, geri kalan her şeyi aynı tutarız. Buna “değişkenleri kontrol etme” diyoruz. Haydi Elif’in hipotezini parçalara ayıralım ve neyi değiştirmesi, neyi aynı tutması gerektiğini bulalım.
Hipotez: “Farklı miktarlardakiaynı cins sıvılareşit süre ısıtılırsa sıcaklık değişimleri farklı olur.”
Adım 1: Değişkenleri Belirleyelim
- Bağımsız Değişken (Bizim değiştirdiğimiz şey): Hipotezde “Farklı miktarlardaki” dediği için, deneyimizde sıvıların miktarı (kütlesi) farklı olmalı.
- Kontrol Edilen Değişkenler (Aynı tutmamız gereken şeyler):
- “Aynı cins sıvılar” dediği için, her iki kapta da aynı sıvı (örneğin ikisinde de su) olmalı.
- “Eşit süre ısıtılırsa” dediği için, her iki kaba da özdeş ısıtıcılarla eşit süre ısı verilmeli.
- Bağımlı Değişken (Gözlemleyeceğimiz, ölçeceğimiz sonuç): Sıcaklık değişimi.
Adım 2: Şıkları İnceleyelim
Şimdi bu kurallara uyan düzeneği arayalım: Sıvı cinsi aynı, ısıtıcılar aynı, sıvı miktarı farklı olacak.
a) 200 g Alkol ve 100 g Su.
Burada hem sıvıların cinsi (Alkol-Su) farklı, hem de miktarları (200g-100g) farklı. İki şeyi birden değiştirdiği için bu deney amacına ulaşmaz. Yanlış.b) 200 g Su ve 200 g Su.
Sıvıların cinsi ve miktarı aynı. Fakat ısıtıcı sayıları farklı (bir ve iki ısıtıcı). Burada verilen ısının etkisini araştırabiliriz ama miktarın etkisini araştıramayız. Yanlış.c) 100 g Su ve 200 g Su.
Sıvıların cinsi aynı (ikisi de Su). Süper!
Isıtıcılar özdeş (ikisi de tek alev). Harika!
Sıvıların miktarları farklı (100 g ve 200 g). İşte aradığımız bu!
Bu düzenek, Elif’in hipotezini test etmek için mükemmeldir.d) 200 g Alkol ve 200 g Zeytinyağı.
Sıvıların miktarları aynı ama cinsleri farklı. Bu düzenekle “farklı cins sıvıların sıcaklık değişimini” araştırabilirdik, ama biz miktarın etkisini araştırıyoruz. Yanlış.Adım 3: Sonuca Ulaşalım
Tüm şartlarımızı sağlayan tek düzenek C şıkkında verilmiştir. Elif bu düzeneği kullanarak, miktarı az olan suyun (100 g) sıcaklığının, miktarı çok olan sudan (200 g) daha hızlı arttığını gözlemleyebilir ve hipotezini ispatlayabilir.
Sonuç: C
Umarım açıklamalarım anlaşılır olmuştur. Unutma, Fen Bilimleri sorularda dikkatli okuma ve mantık yürütme gerektirir. Başarılar dilerim!