Merhaba sevgili öğrencim! Harika sorularla karşı karşıyayız. Mevsimler ve İklim ünitesini ne kadar iyi anladığını test etmek için çok güzel bir fırsat. Gel şimdi bu soruları birlikte, adım adım inceleyelim ve çözelim. Tıpkı derste yaptığımız gibi, her detayın üzerinden geçeceğiz. Hazırsan başlayalım!
11. Soru: Aşağıdaki görselde Dünya’nın iki farklı konumu verilmiştir. Buna göre Dünya 1. konumdan 2. konuma geçerken;
- I. Kuzey Yarım Küre’de gündüz süresi,
- II. Güneş ışınlarının Güney Yarım Küre’ye aktardığı ısı enerjisi,
- III. Bir cismin Kuzey Yarım Küre’deki öğle vakti gölge boyu
durumlarından hangileri azalır?
Çözüm:
Haydi bu soruyu çözmek için önce görseli dikkatlice analiz edelim. Unutma, şekilli soruların cevabı şeklin içinde gizlidir!
Adım 1: Konumları Tanımlayalım
Görselde Dünya’nın Güneş etrafındaki hareketini görüyoruz.
- 1. Konum: Bu konumda Dünya’nın eksen eğikliğine baktığımızda, Kuzey Yarım Küre’nin Güneş’ten uzağa doğru eğik olduğunu görüyoruz. Bu, Kuzey Yarım Küre için kış mevsiminin başlangıcı yani yaklaşık 21 Aralık tarihidir. Bu tarihte Kuzey’de en uzun gece yaşanır. Güney Yarım Küre ise Güneş’e dönük olduğu için orada yaz mevsimi başlar.
- 2. Konum: Bu konumda ise Kuzey Yarım Küre, Güneş’e doğru eğilmiştir. Bu da Kuzey Yarım Küre için yaz mevsiminin başlangıcı, yani yaklaşık 21 Haziran tarihidir. Bu tarihte Kuzey’de en uzun gündüz yaşanır.
Adım 2: Değişimleri İnceleyelim
Soru bizden Dünya’nın 1. konumdan (21 Aralık) 2. konuma (21 Haziran) giderken azalan şeyleri bulmamızı istiyor. Bu yolculuk yaklaşık 6 ay sürer ve Kuzey Yarım Küre için kış ve ilkbahar mevsimlerini kapsar.
- I. Kuzey Yarım Küre’de gündüz süresi: 1. konumda (21 Aralık) Kuzey’de en kısa gündüz yaşanır. 2. konuma (21 Haziran) doğru gittikçe gündüzler sürekli uzar ve 21 Haziran’da en uzun seviyesine ulaşır. Yani gündüz süresi artar. Bu yüzden I. ifade aradığımız cevap olamaz.
- II. Güneş ışınlarının Güney Yarım Küre’ye aktardığı ısı enerjisi: 1. konumda Güney Yarım Küre’de yaz yaşanıyordu ve Güneş ışınları dik ve dike yakın açılarla geliyordu, bu da çok fazla ısı enerjisi demek. 2. konuma doğru ilerlerken Güney Yarım Küre kış mevsimine girer ve Güneş ışınları daha eğik açılarla gelmeye başlar. Bu yüzden aktarılan ısı enerjisi azalır. Bu ifade doğrudur.
- III. Bir cismin Kuzey Yarım Küre’deki öğle vakti gölge boyu: 1. konumda (kış) Güneş ışınları Kuzey Yarım Küre’ye çok eğik geldiği için öğle vakti gölgeler en uzun halindedir. 2. konuma (yaz) doğru gittikçe Güneş gökyüzünde daha da yükselir ve ışınlar daha dik gelmeye başlar. Bu da gölge boylarının sürekli olarak kısalması, yani azalması anlamına gelir. Bu ifade de doğrudur.
Adım 3: Sonuca Ulaşalım
Analizimize göre hem II. hem de III. ifadelerdeki durumlar azalmaktadır. Ancak şıklara baktığımızda “II ve III” seçeneği bulunmuyor. Bu tür durumlarda bir hata olabilir ya da en bariz olanı seçmemiz beklenir. Şıkları tekrar kontrol edelim:
A) Yalnız I (Artıyor, yanlış)
B) Yalnız II (Azalıyor, doğru)
C) I ve III (I arttığı için yanlış)
D) I, II ve III (I arttığı için yanlış)
Gördüğün gibi, içinde I. ifadenin olduğu A, C ve D şıkları kesinlikle yanlış. Geriye sadece B şıkkı kalıyor. Bu nedenle sorunun doğru cevabı B seçeneğidir.Sonuç: B) Yalnız II
12. Soru: Aşağıda verilen ifadeler doğru ise “D”, yanlış ise “Y” olarak değerlendirilecektir.
- ( ) Dünya’nın dönme ekseni eğiktir.
- ( ) 21 Haziran tarihinde Kuzey Yarım Küre’de kış mevsimi yaşanmaya başlar.
- ( ) 23 Eylül tarihinde her iki yarım kürede gece gündüz eşitliği yaşanır.
Buna göre değerlendirme aşağıdakilerden hangisinde sırasıyla verilmiştir?
Çözüm:
Bu soruda temel bilgilerimizi kullanarak ifadelerin doğruluğunu kontrol edeceğiz. Haydi sırayla gidelim.
Adım 1: Birinci İfadeyi Değerlendirelim
“Dünya’nın dönme ekseni eğiktir.” → Bu ifade kesinlikle doğrudur (D). Dünya’nın 23 derece 27 dakikalık eksen eğikliği sayesinde mevsimler oluşur. Eğer bu eksen eğik olmasaydı, mevsimler olmazdı.Adım 2: İkinci İfadeyi Değerlendirelim
“21 Haziran tarihinde Kuzey Yarım Küre’de kış mevsimi yaşanmaya başlar.” → Bu ifade yanlıştır (Y). 21 Haziran, Kuzey Yarım Küre’nin Güneş’e en dönük olduğu, en uzun gündüzün yaşandığı ve yaz mevsiminin başladığı tarihtir. Kış mevsimi ise Güney Yarım Küre’de başlar.Adım 3: Üçüncü İfadeyi Değerlendirelim
“23 Eylül tarihinde her iki yarım kürede gece gündüz eşitliği yaşanır.” → Bu ifade doğrudur (D). 23 Eylül (sonbahar ekinoksu) ve 21 Mart (ilkbahar ekinoksu) tarihlerinde Güneş ışınları Ekvator’a dik düşer ve tüm Dünya’da gece ile gündüz süreleri eşitlenir. Bu olaya ekinoks diyoruz.Adım 4: Sıralamayı Bulalım
Değerlendirmelerimizi sırasıyla yazdığımızda karşımıza şu sonuç çıkar: D, Y, D.Sonuç: B) D, Y, D
13. Soru: Yağmur, havadaki su buharının soğuk hava ile karşılaşınca yoğuşarak su damlacıklarını oluşturmasıdır. Dolu, donan su damlacıklarının bir araya gelerek buz toplarına dönüşmesidir. Rüzgâr, yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru yatay yönde hareket eden hava akımıdır. Kar, bulutlardaki su damlacıklarının soğuk havanın etkisiyle minik buz taneciklerine dönüşmesi sonucu oluşur. Aşağıdaki düzenekte ısıtılan su buharlaşıyor ve buz ile karşılaştığında tekrar su hâline dönüşerek B kabına dökülüyor. Buna göre kurulan bu düzenekte hava olaylarından hangilerinin gözlemlendiği söylenebilir?
Çözüm:
Bu deney düzeneği, doğadaki bir hava olayını laboratuvarda taklit etmemizi sağlıyor. Hadi neler olduğuna bakalım.
Adım 1: Deneyin A Kısmını Anlayalım
A kabındaki su ısıtılıyor. Isınan su ne olur? Tabii ki buharlaşır! Yani sıvı haldeki su, gaz haline (su buharı) geçer. Bu olaya buharlaşma diyoruz. Bu, yeryüzündeki suların Güneş enerjisiyle buharlaşmasına benzer.Adım 2: Deneyin Orta Kısmını Anlayalım
Oluşan su buharı cam borudan geçerken etrafı buzla kaplı soğuk bir yüzeyle karşılaşıyor. Sıcak su buharı, soğuk bir yüzeye temas ettiğinde ne olur? Isı kaybeder ve tekrar sıvı hale döner. Gaz halden sıvı hale geçme olayına yoğuşma (veya yoğunlaşma) diyoruz. Bu da atmosferdeki su buharının yükselip soğuyarak bulutları ve yağmur damlalarını oluşturmasına benzer.Adım 3: Deneyin B Kısmını Anlayalım
Yoğuşan su damlacıkları birikerek B kabına dökülüyor. Bu da gökyüzünde biriken su damlacıklarının ağırlaşarak yeryüzüne yağmur olarak düşmesini temsil eder.Adım 4: Sonuca Varmak
Bu deneyde buharlaşma ve yoğuşma olayları sonucunda sıvı suyun tekrar elde edildiğini gördük. Bu süreç, tam olarak yağmurun oluşum modelidir. Dolu veya kar için suyun donması gerekirdi, düzenekte böyle bir durum yok. Rüzgâr içinse bir basınç farkı gerekirdi, bu da yok.Sonuç: A) Yağmur
14. Soru: Şekilde Dünya üzerindeki üç farklı nokta K, L ve M harfleri ile ifade edilmiştir. Grafik M noktasının farklı tarihlerdeki gündüz süresinin değişimini göstermektedir. Buna göre,
- I. X tarihinde L noktasına Güneş ışınları öğle saatinde dik açı ile düşer.
- II. Y tarihi, K noktasında kış başlangıcıdır.
- III. T tarihinde M noktasında kş mevsimi yaşanmaya başlar.
yargılarından hangileri doğrudur?
Çözüm:
Bu soruyu çözmek için önce grafiği doğru yorumlamalıyız. Grafik, Güney Yarım Küre’deki M noktasının gündüz süresini gösteriyor.
Adım 1: Grafiği Yorumlayalım
- Y tarihi: Grafiğe baktığımızda, M noktasında gündüz süresinin en uzun olduğu tarihi görüyoruz (12 saatten fazla). Bir yarım kürede en uzun gündüz yaşanıyorsa orada yaz mevsimi başlamıştır. M Güney Yarım Küre’de olduğuna göre, Y tarihi Güney Yarım Küre için yaz başlangıcı, yani 21 Aralık‘tır.
- X ve Z tarihleri: Bu tarihlerde gündüz süresi tam 12 saat. Gece-gündüz eşitliğinin olduğu bu tarihler ekinoks tarihleridir (21 Mart ve 23 Eylül).
- T tarihi: Bu tarihte M noktasında gündüz süresi en kısa seviyede (12 saatten az). Bu da M noktası için kış mevsiminin başlangıcı demektir. Güney Yarım Küre’de kış 21 Haziran‘da başlar.
Adım 2: Yargıları Değerlendirelim
Şimdi bulduğumuz bu tarihlere göre öncülleri tek tek kontrol edelim.
- I. “X tarihinde L noktasına Güneş ışınları öğle saatinde dik açı ile düşer.” → X tarihi bir ekinoks tarihidir (21 Mart veya 23 Eylül). Ekinoks tarihlerinde Güneş ışınları sadece Ekvator çizgisine dik düşer. L noktası ise şekilde gördüğümüz gibi Kuzey Yarım Küre’de, Ekvator’un üzerinde bir yerdedir. Dolayısıyla bu ifade yanlıştır.
- II. “Y tarihi, K noktasında kış başlangıcıdır.” → Y tarihini 21 Aralık olarak bulmuştuk. Bu tarihte Güney Yarım Küre’de (M noktası) yaz başlarken, Kuzey Yarım Küre’de (K noktası) tam tersi, yani kış mevsimi başlar. Bu ifade doğrudur.
- III. “T tarihinde M noktasında kış mevsimi yaşanmaya başlar.” → T tarihini, M noktasında en kısa gündüzün yaşandığı tarih olarak belirledik. En kısa gündüz, kış mevsiminin başlangıcıdır (kış gündönümü). Dolayısıyla bu ifade de doğrudur.
Adım 3: Doğru Seçeneği Bulalım
Değerlendirmemize göre II. ve III. yargılar doğrudur.Sonuç: C) II ve III
Umarım açıklamalarım anlaşılır olmuştur. Gördüğün gibi, temel bilgileri ve görselleri doğru yorumladığımızda tüm soruları kolayca çözebiliyoruz. Aklına takılan bir yer olursa çekinmeden sorabilirsin. Başarılar dilerim!