Harika bir soru! Merhaba sevgili öğrencim, ben Fen Bilimleri öğretmenin. Bu soruları senin için adım adım, tane tane çözeceğim. Böylece konuyu çok daha iyi anlayacaksın. Hadi başlayalım!
A. Fotosentez hızına etki eden bazı değişkenleri inceleyen bir öğrenci aşağıdaki deney düzeneklerini hazırlıyor. Buna göre öğrencinin yaptığı deneydeki bağımsız değişken, bağımlı değişken ve kontrol edilen değişkenleri uygun boşluklara yazalım. (Deneyde kullanılan bitkiler ve aydınlatma araçları özdeştir.)
Harika bir deney sorusu! Deney sorularında değişkenleri bulmak çok önemlidir. Unutma, bir deneyde sadece bir şeyi değiştiririz ve sonucun nasıl etkilendiğini gözlemleriz. Geri kalan her şeyi ise aynı tutarız.
Adım 1: Deney Düzeneğini Anlayalım
Öncelikle iki düzeneğe de dikkatlice bakalım. İkisinde de sarı ışık var, ikisinin de sıcaklığı 25 °C, ikisinde de özdeş, yani tıpatıp aynı bitkiler var. Peki, bu iki düzenek arasındaki tek fark ne? Evet, doğru bildin! Birinci bitkiye haftada 1 kez 100 mL su verilirken, ikinci bitkiye haftada 3 kez 100 mL su veriliyor. Yani, bitkilere verilen su miktarı (ya da sulama sıklığı) farklı.Adım 2: Değişkenleri Belirleyelim
Şimdi bu bilgiyle değişkenlerimizi bulabiliriz.
- Bağımsız değişken: Bu, deneyde bizim bilerek ve isteyerek değiştirdiğimiz şeydir. Deneyin sebebi budur. Bu deneyde neyi değiştirdik? Sulama sıklığını! O zaman bağımsız değişkenimiz “su miktarı” veya “sulama sıklığıdır”.
- Bağımlı değişken: Bu ise bizim değiştirdiğimiz şeyden etkilenen, yani deneyin sonucu olarak ölçtüğümüz veya gözlemlediğimiz şeydir. Su miktarını değiştirdiğimizde bitkinin nesi değişir? Tabi ki fotosentez hızı! Bitki daha hızlı veya yavaş büyür. O zaman bağımlı değişkenimiz “fotosentez hızı” veya “bitkinin büyüme miktarıdır”.
- Kontrol edilen (sabit tutulan) değişkenler: Bunlar da deney boyunca her iki düzenekte de aynı tuttuğumuz, değiştirmediğimiz şeylerdir. Neleri aynı tuttuk? Hadi sayalım:
- Işığın rengi (sarı ışık)
- Sıcaklık (25 °C)
- Bitkilerin cinsi ve büyüklüğü (özdeş bitkiler)
- Kullanılan aydınlatma aracının türü (özdeş aydınlatma araçları)
- Ortamdaki karbondioksit miktarı (fanus içinde olduğu için başlangıçta aynıdır)
Sonuç:
Bağımsız değişken: Su miktarı (veya sulama sıklığı)
Bağımlı değişken: Fotosentez hızı
Kontrol edilen değişkenler: Işık rengi, sıcaklık, bitki cinsi, ışık kaynağının türü
B. Aşağıda verilen ifadeler doğru ise “D”, yanlış ise “Y” yolunu izleyerek doğru çıkışa ulaşalım.
Bu da çok eğlenceli bir bulmaca gibi! Her ifadenin doğruluğunu kontrol ederek yolumuzu bulacağız. Hazır mısın?
Adım 1: İlk İfadeyi Değerlendirelim
İlk kutucukta ne yazıyor? “Bitkiler karanlık ortamda fotosentez yapabilir.”
Hemen düşünelim. Fotosentez ne demekti? Işık enerjisi kullanarak besin üretmek. Hatta kelimenin başındaki “foto” ışık demektir. O zaman ışık olmadan fotosentez olabilir mi? Tabii ki olamaz! Bu yüzden bu ifade YANLIŞ‘tır. O halde “Y” okunu takip etmeliyiz.Adım 2: İkinci İfadeyi Değerlendirelim
“Y” yolunu takip ettiğimizde karşımıza çıkan ifade: “Fotosentez sonucu besin ve oksijen açığa çıkar.”
Bu, fotosentezin tanımıdır zaten! Bitkiler karbondioksit ve suyu kullanarak, ışık enerjisi yardımıyla kendileri için besin (glikoz) ve bizim için de yaşam kaynağı olan oksijeni üretirler. Yani bu ifade kesinlikle DOĞRU‘dur. Şimdi de “D” okunu takip ediyoruz.Adım 3: Üçüncü ve Son İfadeyi Değerlendirelim
“D” yolunu takip ettiğimizde karşımıza çıkan ifade: “Oksijensiz solunumda enzimler görev alır.”
Canlıların vücudundaki neredeyse bütün kimyasal olaylarda enzim adı verilen yardımcı proteinler görev alır. Solunum, ister oksijenli olsun ister oksijensiz, bir dizi kimyasal tepkimeden oluşur. Bu tepkimelerin gerçekleşebilmesi için enzimler şarttır. Bu yüzden bu ifade de DOĞRU‘dur. Son olarak yine “D” okunu takip ediyoruz.Adım 4: Doğru Çıkışı Bulalım
İzlediğimiz yolu birleştirelim: Y → D → D
Bu yolu takip ettiğimizde hangi çıkışa ulaşıyoruz? Birlikte bakalım… Evet, 5. çıkışa ulaştık!Sonuç:
Doğru çıkış 5. çıkış‘tır.
Umarım açıklamalarım anlaşılır olmuştur. Gördüğün gibi soruları adım adım ve sakin bir şekilde düşünerek çözdüğümüzde her şey çok kolaylaşıyor. Aklına takılan başka bir şey olursa çekinmeden sorabilirsin! Başarılar dilerim!