Harika bir soru, sevgili öğrencilerim! Gelin hep birlikte bu kalıtım konusunu Ayşe’nin ailesi üzerinden daha iyi anlayalım. Bu tür sorular, genetik biliminin ne kadar ilginç olduğunu gösteriyor.
Soru: Görsel 2.14’te Ayşe ile anne-babası görülmektedir. Anne ve babası kahverengi gözlü olmasına rağmen Ayşe’nin mavi gözlü olmasının nedeni ne olabilir? Ayşe’nin, bir kardeşi olursa kardeşinin gözleri kahverengi olabilir mi?
Bu soruyu cevaplamak için kalıtımın temel kurallarını hatırlamamız gerekiyor. Hadi adım adım gidelim.
Çözüm:
Unutmayın, bazı genler baskın (dominant), bazıları ise çekinik (resesif) özelliktedir. Baskın gen, çekinik genle bir araya geldiğinde kendi özelliğini gösterir. Çekinik bir özelliğin ortaya çıkabilmesi için ise hem anneden hem de babadan o çekinik genin gelmesi gerekir.
Göz renginde, kahverengi göz geni (K), mavi göz genine (m) baskındır.
Adım 1: Ayşe neden mavi gözlü?
- Ayşe’nin mavi gözlü olabilmesi için genotipinin, yani gen yapısının ‘mm’ olması gerekir. Yani, Ayşe’nin bir tane mavi göz genini (m) annesinden, diğer mavi göz genini (m) ise babasından alması zorunludur.
- Peki anne ve babası kahverengi gözlü olduğuna göre bu nasıl mümkün olabilir? Çok basit! Demek ki Ayşe’nin anne ve babası, kahverengi göz geninin yanında gizli bir şekilde mavi göz genini de taşıyorlar.
- Bu durumda hem annenin hem de babanın genotipi ‘Km’ şeklindedir. Dış görünüşlerinde baskın olan kahverengi (K) geni etkisini gösterdiği için gözleri kahverengi görünür, ama ikisi de çekinik olan mavi (m) genini taşırlar.
- Anne ve baba, her ikisi de çocukları Ayşe’ye sahip oldukları bu ‘m’ genini aktarınca, Ayşe’de iki ‘m’ geni bir araya gelmiş ve gözleri mavi olmuştur.
Adım 2: Ayşe’nin kardeşinin gözleri kahverengi olabilir mi?
- Elbette olabilir! Hatta kahverengi gözlü olma ihtimali daha yüksektir. Gelin, genotipi ‘Km’ olan anne ve babanın çocuklarının sahip olabileceği göz rengi ihtimallerine bakalım:
-
Çocuklarına şu gen kombinasyonlarını aktarabilirler:
- Anneden K, Babadan K gelirse: Genotip KK olur. Çocuk kahverengi gözlü olur.
- Anneden K, Babadan m gelirse: Genotip Km olur. Çocuk kahverengi gözlü olur (Çünkü K baskındır).
- Anneden m, Babadan K gelirse: Genotip mK olur. Çocuk yine kahverengi gözlü olur.
- Anneden m, Babadan m gelirse: Genotip mm olur. Çocuk mavi gözlü olur (Tıpkı Ayşe gibi).
- Gördüğünüz gibi, 4 olasılıktan 3 tanesinde çocuğun gözleri kahverengi oluyor. Yani Ayşe’nin doğacak kardeşinin %75 ihtimalle kahverengi, %25 ihtimalle ise mavi gözlü olma olasılığı vardır.
Sonuç:
Ayşe’nin mavi gözlü olmasının sebebi, hem kahverengi gözlü olan annesinden hem de babasından çekinik olan mavi göz genini (m) almasıdır. Anne ve babası bu geni taşıyıcı olarak bulundurmaktadır (Genotipleri: Km). Ayşe’nin bir kardeşi olursa, evet, kardeşinin gözleri %75 gibi yüksek bir ihtimalle kahverengi olabilir.