Harika bir soru! DNA ve genetik kod konusunu pekiştirmek için çok güzel bir örnek. Hadi bu soruları birlikte, adım adım ve anlayarak çözelim. Unutma, fen bilimleri mantığını kavradığında bir bulmaca çözmek kadar keyifli olur!
Pekiştiren Soru
K ve L bezelyeleri boy uzunluğu bakımından saf döl olup fenotipleri aşağıdaki gibidir.
K bezelyesi: Uzun boylu
L bezelyesi: Kısa boylu
Buna göre aşağıdaki soruları cevaplayalım.
1. K bezelyesinin genotipi nedir?
Bu soruyu çözmek için önce bazı temel bilgileri hatırlayalım. Bezelyelerde uzun boyluluk özelliği, kısa boyluluk özelliğine baskındır. Baskın özellikleri büyük harfle, çekinik özellikleri ise küçük harfle gösteririz.
- O zaman Uzun boy genine “U” diyelim.
- Kısa boy genine de “u” diyelim.
Şimdi soruyu çözmeye başlayabiliriz:
Adım 1: Soruda bize K bezelyesinin fenotipinin, yani dış görünüşünün uzun boylu olduğu söyleniyor. Bu demektir ki genotipinde kesinlikle en az bir tane baskın olan ‘U’ geni bulunmalı.
Adım 2: Ayrıca çok önemli bir ipucu daha var: K bezelyesi boy uzunluğu bakımından saf döl (homozigot). Saf döl demek, bir karakteri oluşturan iki alel genin de birbiriyle aynı olması demektir. Yani her ikisi de ya baskın (UU) ya da her ikisi de çekinik (uu) olmalı.
Adım 3: Bu iki bilgiyi birleştirelim. K bezelyesi hem uzun boylu (içinde ‘U’ var) hem de saf döl (iki harf de aynı). O zaman genotipi iki tane baskın genin yan yana gelmesiyle oluşur.
Sonuç:
K bezelyesinin genotipi UU‘dur.
2. L bezelyesinin genotipi nedir?
Şimdi de aynı mantıkla L bezelyesini inceleyelim.
Adım 1: L bezelyesinin fenotipi, yani dış görünüşü kısa boylu olarak verilmiş.
Adım 2: Kısa boyluluk özelliğinin çekinik bir karakter olduğunu biliyoruz. Çekinik bir özelliğin bir canlının dış görünüşünde ortaya çıkabilmesi için tek bir ihtimal vardır: o karakterle ilgili her iki alelin de çekinik olması gerekir. Yani genotipinin saf döl çekinik (uu) olması zorunludur.
Adım 3: Zaten soru da bize L bezelyesinin saf döl olduğunu söyleyerek bu bilgiyi doğruluyor.
Sonuç:
L bezelyesinin genotipi uu‘dur.
3. Hangi bezelyeye atalarından boy uzunluğu bakımından baskın alel geçmiştir?
Bu soru, aslında bize “Hangi bezelyenin genotipinde baskın alel bulunur?” diye soruyor.
Adım 1: Baskın alelimizi ‘U’ harfi ile göstermiştik. Bu alel, uzun boy özelliğini belirliyordu.
Adım 2: Az önce bulduğumuz genotiplere tekrar bakalım:
- K bezelyesinin genotipi: UU
- L bezelyesinin genotipi: uu
Adım 3: Genotiplere baktığımızda ‘U’ harfini, yani baskın aleli taşıyan bezelyenin K bezelyesi olduğunu net bir şekilde görüyoruz. K bezelyesi, anne ve baba atasının her birinden birer tane ‘U’ aleli alarak bu genotipe sahip olmuştur.
Sonuç:
Atalarından baskın alel geçen bezelye K bezelyesidir.
Umarım açıklamalar anlaşılır olmuştur. Bu tür soruları çözmenin sırrı, baskın, çekinik, saf döl ve melez döl kavramlarını iyi bilmekten geçiyor. Başarılar dilerim!