Merhaba sevgili öğrencim, fen bilimleri dersimize hoş geldin! Gönderdiğin görseldeki soruları senin için bir öğretmen gözüyle inceledim ve şimdi adım adım, kolayca anlayacağın bir dille çözeceğim. Hazırsan başlayalım!
Soru 9: Bezelyelerde boy uzunluğu ile ilgili yapılan çaprazlama ve 1. kuşakta oluşabilecek bireylerin genotip ve fenotipi aşağıda verilmiştir.
(Görselde Uzun boylu K bitkisi ile Kısa boylu L bitkisi çaprazlanıyor ve sonuçta Uzun boylu M bitkisi oluşuyor. M bitkisinin uzun olma ihtimali %100 olarak verilmiş.)
Yapılan çaprazlamaya göre,
I. K ve M bitkilerinin genotipi aynıdır.
II. L bitkisi saf döldür.
III. K bitkisi melez döldür.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
Çözüm:
Bu soruyu çözmek için Mendel’in bezelye deneylerini hatırlamamız gerekiyor. Hadi adım adım gidelim.
Adım 1: Baskın ve Çekinik Geni Bulalım
Uzun boylu bir bezelye (K) ile kısa boylu bir bezelye (L) çaprazlandığında, oluşan tüm yavruların (M) %100 uzun boylu olduğu söyleniyor. Bir özellik, çaprazlamada her zaman ortaya çıkıyorsa o özellik baskındır. Demek ki bezelyelerde uzun boyluluk (U), kısa boyluluğa (u) baskındır.
Adım 2: Bezelyelerin Genotiplerini (Gen Yapılarını) Bulalım
- L bitkisi (Kısa): Bir özelliğin fenotipte (dış görünüşte) görülebilmesi için çekinik olması durumunda, genotipinin saf döl (homozigot) olması gerekir. Yani kısa boylu L bitkisinin genotipi kesinlikle uu‘dur.
- M bitkisi (Yavru): Yavrular genlerinin birini anneden, diğerini babadan alır. L bitkisinden (uu) kesinlikle ‘u’ geni alacaklar. Ama hepsi uzun boylu olduğuna göre, K bitkisinden de kesinlikle ‘U’ geni almış olmalılar. Bu durumda M bitkisinin genotipi Uu (melez döl) olur.
- K bitkisi (Uzun): Çaprazlama sonucunda hiç kısa boylu (uu) yavru oluşmamış, hepsi uzun (Uu) olmuş. Bunun tek bir yolu var: K bitkisinin yavrularına her zaman ‘U’ genini vermesi. Bu da K bitkisinin genotipinin UU (saf döl baskın) olduğunu gösterir.
Adım 3: Öncülleri Değerlendirelim
- I. K ve M bitkilerinin genotipi aynıdır: K’nin genotipi UU, M’nin genotipi ise Uu‘dur. Genotipleri aynı değil. Bu ifade yanlıştır.
- II. L bitkisi saf döldür: L’nin genotipini uu olarak bulduk. Evet, bu saf (homozigot) çekinik bir döldür. Bu ifade doğrudur.
- III. K bitkisi melez döldür: K’nin genotipini UU olarak bulduk. Bu saf (homozigot) baskın bir döldür, melez (heterozigot) değildir. Bu ifade yanlıştır.
Sonuç olarak, sadece II. ifade doğrudur.
Doğru Cevap: A) Yalnız II
Soru 10: Numaralanmış ifadelerden hangileri mutasyona örnektir?
I. Bazı yılanların çift başlı olması
II. Karahindiba bitkilerinin dağda yetişenlerinin kısa, ovada yetişenlerinin uzun boylu olması
III. Van kedilerinin birbirinden farklı göz rengine sahip olması
Çözüm:
Bu soruda mutasyon, modifikasyon ve varyasyon arasındaki farkı bilmemiz gerekiyor. Unutma, mutasyon genlerin yapısında meydana gelen kalıcı değişikliklerdir. Modifikasyon ise çevre şartlarının etkisiyle genlerin işleyişinde meydana gelen ve kalıtsal olmayan değişikliklerdir.
Adım 1: İfadeleri İnceleyelim
- I. Bazı yılanların çift başlı olması: Bu durum, canlının genetik yapısındaki bir bozulma sonucu ortaya çıkan, normal dışı bir özelliktir. Bu, kalıtsal olabilen bir mutasyon örneğidir.
- II. Karahindiba bitkisinin boyu: Bitkinin boyunun yetiştiği yere (dağ veya ova) göre değişmesi, tamamen çevre şartlarının (sıcaklık, basınç, besin miktarı) etkisidir. Bu, genlerin yapısını değil, işleyişini değiştirir. Yani bu bir modifikasyondur. Dağdaki bitkinin tohumunu ovaya eksen uzun olur.
- III. Van kedilerinin farklı göz renkleri: Göz rengi, genlerle belirlenen kalıtsal bir özelliktir. Farklı göz renklerinin olması, tür içi çeşitliliktir (varyasyon) ve bu çeşitliliğin temelinde genetik yapıdaki farklılıklar, yani mutasyonlar yatar. Bu özellik kalıcıdır ve nesilden nesile aktarılır.
Adım 2: Sonuca Varalım
Bu durumda, I ve III numaralı ifadeler genetik yapıdaki değişikliklerle ilgili olduğu için mutasyon (veya mutasyon sonucu ortaya çıkan kalıtsal varyasyon) örneğidir. II numaralı ifade ise modifikasyondur.
Doğru Cevap: B) I ve III
Soru 11: Modifikasyon ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) Modifikasyonlar kalıtsal değildir.
B) Çuha bitkisinin sıcaklığa bağlı olarak farklı renkte çiçek açması modifikasyona örnektir.
C) Genlerin yapısında meydana gelen değişimlerdir.
D) Modifikasyona neden olan etken ortadan kalkınca canlı eski hâline dönebilir.
Çözüm:
Modifikasyonun özelliklerini hatırlayarak şıkları tek tek inceleyelim.
Adım 1: Şıkları Değerlendirelim
- A) Modifikasyonlar kalıtsal değildir: Bu doğru bir bilgidir. Örneğin spor yaparak kaslı bir vücuda sahip olan birinin çocuğu kaslı doğmaz. Bu, modifikasyonun en temel özelliğidir.
- B) Çuha bitkisinin farklı renkte çiçek açması: Evet, çuha çiçeği sıcaklığa göre farklı renklerde açar. Bu, modifikasyonun en bilinen örneklerinden biridir. Bu ifade de doğrudur.
- C) Genlerin yapısında meydana gelen değişimlerdir:İşte bu ifade yanlış! Genlerin yapısında meydana gelen kalıcı değişimlere mutasyon denir. Modifikasyon ise genlerin işleyişinde meydana gelen geçici değişimlerdir.
- D) Etken ortadan kalkınca eski hâline dönebilir: Bu da doğru bir bilgidir. Örneğin yazın güneş altında bronzlaşan tenimiz, kışın tekrar eski rengine döner. Yani güneş etkisi ortadan kalkınca vücut eski haline döner.
Adım 2: Yanlış Olanı Bulalım
Gördüğümüz gibi, C şıkkı mutasyonun tanımını yapmaktadır, modifikasyonun değil. Bu nedenle aradığımız yanlış ifade budur.
Doğru Cevap: C)
Soru 12: Aşağıdaki görselde bukalemunun bulunduğu ortamda yaşama şansını artıran özelliklerden bazıları gösterilmiştir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
(Görselde bukalemunun 1-Ortam rengine uyum sağlayan derisi, 2-Uzun dili, 3-Hareketli gözleri, 4-Kavrayıcı ayakları gösteriliyor.)
Çözüm:
Görseldeki özellikler bukalemunun adaptasyonlarıdır, yani yaşama ve üreme şansını artıran kalıtsal özelliklerdir. Her bir özelliğin ne işe yaradığını düşünerek şıkları inceleyelim.
Adım 1: Özellik ve İşlevlerini Eşleştirelim
- A) 1 ile gösterilen özellik ortamda fark edilmesini engeller: 1 numara, renk değiştiren deriyi gösteriyor. Buna kamuflaj diyoruz. Kamuflaj, canlının avcılarından saklanmasını veya avına gizlice yaklaşmasını sağlar. Yani fark edilmesini engeller. Bu ifade doğrudur.
- B) 2 ile gösterilen özellik avcılarından korunmasını sağlar: 2 numara, uzun dili gösteriyor. Bukalemun bu uzun ve yapışkan dilini, uzaktaki böcekleri yakalamak için, yani avlanmak için kullanır. Avcılarından korunmak için kullanmaz. Bu ifade yanlıştır.
- C) 3 ile gösterilen özellik etrafındaki varlıkları görmesini sağlar: 3 numara, birbirinden bağımsız hareket edebilen ve geniş bir açıyla görebilen gözleri gösteriyor. Bu sayede kafasını çevirmeden etrafını kolaçan edebilir, hem avını hem de avcıları fark edebilir. Bu ifade doğrudur.
- D) 4 ile gösterilen özellik ağaçta hareket etmesine ve dengede kalmasına yardımcı olur: 4 numara, dalları sıkıca tutabilen kavrayıcı ayakları gösteriyor. Bu özellik, ağaç üzerinde düşmeden rahatça hareket etmesini ve dengede kalmasını sağlar. Bu ifade doğrudur.
Adım 2: Yanlış İfadeyi Bulalım
Analizimize göre B şıkkındaki ifade, dilin görevini yanlış açıklamaktadır. Dil, avlanma aracıdır, savunma değil.
Doğru Cevap: B)
Soru 13: Numaralanmış olarak verilenlerden hangileri biyoteknolojik yöntemler ile elde edilmiş ürünlerdendir?
I. Meyveli yoğurt
II. Raf ömrü uzatılmış gıdalar
III. Enzim içeren deterjanlar
Çözüm:
Biyoteknoloji, canlı organizmaları veya onların bileşenlerini kullanarak insanlık için faydalı ürünler üretmek demektir. Bu tanıma göre öncülleri değerlendirelim.
Adım 1: Ürünleri ve Biyoteknoloji İlişkisini Değerlendirelim
- I. Meyveli yoğurt: Yoğurdun kendisi, sütün içerisindeki bakterilerin (mikroorganizmaların) fermantasyon yapmasıyla oluşur. Canlıların kullanıldığı bu süreç, klasik bir biyoteknoloji örneğidir.
- II. Raf ömrü uzatılmış gıdalar: Gıdaların, özellikle de meyve ve sebzelerin daha uzun süre taze kalması için genetik yapıları değiştirilebilir. Bu, modern biyoteknolojinin (genetik mühendisliği) bir uygulamasıdır.
- III. Enzim içeren deterjanlar: Deterjanlardaki zorlu lekeleri (protein, yağ vb.) çıkaran enzimler, genellikle genetiği değiştirilmiş mikroorganizmalara (bakteri, maya gibi) ürettirilir. Bu da yine modern biyoteknolojinin önemli bir ürünüdür.
Adım 2: Sonuca Varalım
Gördüğün gibi, verilen üç ürün de ya klasik ya da modern biyoteknolojik yöntemler kullanılarak elde edilmektedir. Dolayısıyla hepsi biyoteknolojik üründür.
Doğru Cevap: D) I, II ve III
Umarım açıklamalarım anlaşılır olmuştur. Aklına takılan bir yer olursa çekinmeden sorabilirsin. Başarılar dilerim!