Merhaba sevgili öğrencim! Fen Bilimleri dersimize hoş geldin. Bugün seninle “Mevsimler ve İklim” ünitesiyle ilgili çok güzel sorular çözeceğiz. Gönderdiğin görseldeki soruları bir öğretmen gözüyle inceledim ve şimdi sana adım adım, tane tane anlatacağım. Hazırsan başlayalım!
Soru 1: 21 Haziran’da Kuzey Yarım Küre’de I Güney Yarım Küre’de II mevsimi yaşanmaya başlar. Verilen cümlede I ve II ile gösterilen boşluklara sırasıyla aşağıdaki ifadelerden hangisi gelmelidir?
A) yaz-kış
B) kış-yaz
C) ilkbahar-sonbahar
D) yaz-ilkbahar
Çözüm:
Bu soruyu çözmek için Dünya’nın Güneş etrafındaki hareketini ve eksen eğikliğini hatırlamamız gerekiyor. Unutma, mevsimlerin oluşmasının temel sebebi Dünya’nın ekseninin eğik olmasıdır!
- Adım 1: 21 Haziran tarihini düşünelim. Bu tarihte Dünya’nın Kuzey Yarım Küre’si Güneş’e doğru eğiktir. Bu yüzden Güneş ışınları bu yarım küreye daha dik açıyla gelir. Bu durum, sıcaklıkların artmasına ve gündüzlerin uzamasına neden olur. Yani Kuzey Yarım Küre’de yaz mevsimi başlar. O halde I numaralı boşluğa “yaz” gelmelidir.
- Adım 2: Aynı tarihte, yani 21 Haziran’da, Güney Yarım Küre ise Güneş’ten uzağa doğru eğiktir. Güneş ışınları buraya daha eğik açıyla gelir. Bu da sıcaklıkların düşmesine ve gecelerin uzamasına yol açar. Dolayısıyla Güney Yarım Küre’de kış mevsimi başlar. O halde II numaralı boşluğa da “kış” gelmelidir.
- Adım 3: Boşlukları doldurduğumuzda cümle şöyle olur: “21 Haziran’da Kuzey Yarım Küre’de yaz, Güney Yarım Küre’de kış mevsimi yaşanmaya başlar.” Bu da bizi doğru cevaba götürür.
Sonuç: Doğru seçenek A) yaz-kış seçeneğidir.
Soru 2: Tabloda P, R ve S şehirlerinde ocak ve temmuz aylarında yaşanan ortalama sıcaklık değerleri verilmiştir. Buna göre hangi şehirler ülkemizle aynı yarım kürede yer alır? (Şehirler eş yükseltidedir ve kutup bölgelerinde değildir.)
A) Yalnız S
B) Yalnız P
C) P ve S
D) P ve R
Çözüm:
Harika bir analiz sorusu! Bu soruyu çözmek için önce ülkemizin hangi yarım kürede olduğunu ve mevsim özelliklerimizi hatırlamalıyız.
- Adım 1: Türkiye, Kuzey Yarım Küre‘de yer alır. Bizim ülkemizde Ocak ayı kış mevsimine denk gelir ve hava genellikle soğuktur. Temmuz ayı ise yaz mevsimine denk gelir ve hava sıcaktır. Yani aradığımız şehirlerde Ocak sıcaklığı düşük, Temmuz sıcaklığı yüksek olmalı.
- Adım 2: Şimdi tablodaki şehirleri tek tek inceleyelim:
- P Şehri: Ocak ayı 3°C (soğuk), Temmuz ayı 32°C (sıcak). Bu durum bizim ülkemizdeki gibidir. Demek ki P şehri Kuzey Yarım Küre’de.
- R Şehri: Ocak ayı 5°C (soğuk), Temmuz ayı 35°C (sıcak). Bu da aynı şekilde bizim ülkemizdeki duruma benziyor. R şehri de Kuzey Yarım Küre’de.
- S Şehri: Ocak ayı 30°C (sıcak), Temmuz ayı 4°C (soğuk). Bu durum bizimkinin tam tersi! Ocak ayında yaz, Temmuz ayında kış yaşanıyor. Demek ki S şehri Güney Yarım Küre’de.
- Adım 3: Soru bize “ülkemizle aynı yarım kürede” olanları soruyor. Yaptığımız analize göre P ve R şehirleri bizimle aynı yarım kürede, yani Kuzey Yarım Küre’de yer alıyor.
Sonuç: Doğru seçenek D) P ve R seçeneğidir.
Soru 3: Eda yaşadığı yerde öğle vakti yere dik sapladığı bir çubuğun gölgesinin oluşmadığını gözlemliyor. Eda’nın bu gözlemi yaptığı tarih ve yer aşağıdakilerden hangisi olabilir?
A) 21 Mart – Yengeç Dönencesi
B) 21 Haziran – Oğlak Dönencesi
C) 23 Eylül – Ekvator
D) 21 Aralık – Yengeç Dönencesi
Çözüm:
Bu soru, Güneş ışınlarının Dünya’ya hangi tarihte ve nereye dik geldiğini bilmemizi istiyor. Bir cismin öğle vaktinde gölgesinin oluşmaması demek, Güneş ışınlarının o noktaya tam 90 derecelik açıyla, yani dik geldiği anlamına gelir.
- Adım 1: Güneş ışınlarının dik geldiği özel tarihler ve yerler şunlardır:
- 21 Haziran: Güneş ışınları öğle vakti Yengeç Dönencesi‘ne dik gelir.
- 21 Aralık: Güneş ışınları öğle vakti Oğlak Dönencesi‘ne dik gelir.
- 21 Mart ve 23 Eylül (Ekinoks tarihleri): Güneş ışınları öğle vakti Ekvator‘a dik gelir.
- Adım 2: Şimdi bu bilgiyi aklımızda tutarak şıkları kontrol edelim:
- A) 21 Mart’ta ışınlar Ekvator’a dik gelir, Yengeç Dönencesi’ne değil. Bu yanlış.
- B) 21 Haziran’da ışınlar Yengeç Dönencesi’ne dik gelir, Oğlak Dönencesi’ne değil. Bu da yanlış.
- C) 23 Eylül’de ışınlar Ekvator‘a dik gelir. Şıkta da tam olarak bu yazıyor. Bu doğru!
- D) 21 Aralık’ta ışınlar Oğlak Dönencesi’ne dik gelir, Yengeç Dönencesi’ne değil. Bu da yanlış.
Sonuç: Doğru seçenek C) 23 Eylül – Ekvator seçeneğidir.
Soru 4: Aşağıdaki tarihlerden hangisinde ülkemizde gündüzler gecelerden daha uzundur?
A) 23 Ocak
B) 30 Ağustos
C) 21 Mart
D) 29 Ekim
Çözüm:
Yine ülkemizi, yani Kuzey Yarım Küre’yi düşünerek cevaplayacağımız bir soru. Gündüzlerin gecelerden uzun olduğu dönem, ilkbahar ve yaz mevsimlerini kapsar.
- Adım 1: Önemli tarihleri hatırlayalım:
- 21 Mart (Ekinoks): Gece ve gündüz süresi eşittir. Bu tarihten sonra gündüzler uzamaya başlar.
- 21 Haziran (Yaz Gündönümü): En uzun gündüz yaşanır.
- 23 Eylül (Ekinoks): Gece ve gündüz süresi tekrar eşitlenir. Bu tarihten sonra geceler uzamaya başlar.
- 21 Aralık (Kış Gündönümü): En uzun gece yaşanır.
- Adım 2: Gündüzlerin gecelerden daha uzun olduğu aralık, 21 Mart ile 23 Eylül arasıdır. Şimdi şıklardaki tarihlerin bu aralıkta olup olmadığına bakalım:
- A) 23 Ocak: Kış mevsimidir. Geceler gündüzlerden uzundur.
- B) 30 Ağustos: 21 Haziran ile 23 Eylül arasındadır. Yaz mevsimidir. Gündüzler gecelerden uzundur.
- C) 21 Mart: Ekinoks tarihidir. Gece ve gündüz süresi eşittir. Soru “daha uzundur” dediği için bu şık olmaz.
- D) 29 Ekim: Sonbahar mevsimidir. 23 Eylül’den sonradır. Geceler gündüzlerden uzundur.
Sonuç: Doğru seçenek B) 30 Ağustos seçeneğidir.
Soru 5: Aslı mevsimlerin oluşumunu göstermek için aşağıdaki modeli hazırlamış ancak modelde bir hata yapmıştır. Buna göre, Aslı hatasını düzeltmek için aşağıdakilerden hangisini yapmalıdır?
A) Top ile portakalın yerini değiştirmelidir.
B) Dünya’nın dolanma yönünü tam tersi yönde göstermelidir.
C) Dünya’nın dönme eksenini eğik göstermelidir.
D) Dünya’nın dolanma yörüngesini çember şeklinde göstermelidir.
Çözüm:
Bu soruyu çözmek için mevsimlerin oluşumunun iki temel nedenini çok iyi bilmeliyiz:
1. Dünya’nın Güneş etrafında dolanması.
2. Dünya’nın dönme ekseninin eğik olması (yaklaşık 23.5 derece).
- Adım 1: Aslı’nın modelini dikkatlice inceleyelim. Modelde portakal (Dünya) topun (Güneş) etrafında dolanıyor. Bu doğru. Ancak portakalın içinden geçen kalem (dönme ekseni) dimdik duruyor. Yani hiç eğik değil.
- Adım 2: Eğer Dünya’nın ekseni böyle dik olsaydı, Güneş ışınları yıl boyunca aynı yerlere aynı açıyla gelirdi ve mevsimler oluşmazdı. Mevsimlerin oluşabilmesi için Dünya’nın bir topaç gibi yana yatık, yani eğik bir eksenle dönmesi gerekir. Modeldeki en büyük ve temel hata budur.
- Adım 3: Şıklara bakalım hangisi bu hatayı düzeltiyor:
- A) Top ile portakalın yerini değiştirmek, Güneş’i Dünya’nın etrafında döndürmek olur ki bu tamamen yanlıştır.
- B) Dolanma yönünü değiştirmek mevsimlerin sırasını değiştirir ama oluşum nedenindeki hatayı düzeltmez.
- C) Dünya’nın dönme eksenini eğik göstermelidir. İşte bu, modeldeki temel hatayı düzelten ifadedir!
- D) Yörüngenin şekli elipstir, çember değildir. Bunu çember yapmak da mevsimlerin oluşumundaki asıl nedeni açıklamaz.
Sonuç: Doğru seçenek C) Dünya’nın dönme eksenini eğik göstermelidir. seçeneğidir.
Umarım tüm çözümler anlaşılır olmuştur. Unutma, bu konuları bol bol tekrar ederek ve farklı sorular çözerek çok daha iyi pekiştirebilirsin. Başarılar dilerim!