Merhaba sevgili öğrencim, Fen Bilimleri dersimize hoş geldin! Gönderdiğin görseldeki soruları senin için bir öğretmen gözüyle inceledim ve şimdi adım adım, kolayca anlayacağın bir dille çözeceğim. Hazırsan başlayalım!
5. Soru: Ahmet, yaptığı deneyde dibi kireç tutmuş olan çaydanlığına hidroklorik asit döküyor. Ahmet’in yaptığı deneydeki maddelerin kütlelerinin zamana bağlı değişimi grafikteki gibidir. Buna göre Ahmet’in deneyindeki kimyasal tepkimede tepkimeye giren maddeler aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
Çözüm:
Merhaba canım öğrencim, bu soru kimyasal tepkimelerle ilgili ve aslında grafiği okumak çok kolay. Unutma, bir kimyasal tepkimede bazı maddeler harcanır, yani azalır. Biz bunlara “girenler” veya “reaktifler” diyoruz. Bazı maddeler ise sıfırdan oluşur, yani artar. Bunlara da “ürünler” veya “çıkanlar” diyoruz.
Şimdi grafiğe birlikte bakalım:
- Adım 1: Grafikte miktarı zamanla azalan eğrileri bulalım. Gördüğün gibi CaCO₃ (kireç taşı) ve HCl (hidroklorik asit) maddelerinin kütleleri en başta en yüksek seviyedeyken zamanla azalıyor ve sıfıra yaklaşıyor. Bu, onların tepkimede kullanıldığı, yani “girenler” olduğu anlamına gelir.
- Adım 2: Grafikte miktarı zamanla artan eğrilere bakalım. CaCl₂, CO₂ ve H₂O maddelerinin kütleleri ise başlangıçta sıfırken zamanla artıyor. Bu da onların tepkime sonucunda oluştuğunu, yani “ürünler” olduğunu gösterir.
- Adım 3: Soru bizden “tepkimeye giren maddeleri” istiyor. Adım 1’de bulduğumuz gibi, tepkimeye girenler, miktarı azalan maddelerdir. Yani CaCO₃ ve HCl.
Bu durumda doğru seçenek A şıkkıdır.
Sonuç: A) CaCO₃ ve HCl
6. Soru: Yukarıda boyalı alanla gösterilmiş elementlerin özellikleriyle ilgili olarak;
I. Oda sıcaklığında katı, sıvı ve gaz hâlde bulunabilir.
II. Mat görünümlüdür.
III. Kendi aralarında bileşik oluşturamaz.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
Çözüm:
Bu soruda periyodik tablonun bir bölümü verilmiş. Gel, önce bu boyalı alanın hangi element grubuna ait olduğunu hatırlayalım.
- Adım 1: Periyodik tablonun sağ tarafında bulunan bu pembe ile boyanmış bölge ametaller grubunu temsil eder. Hidrojen hariç (o solda tek başınadır), ametaller genellikle tablonun sağ üst köşesinde toplanmıştır.
- Adım 2: Şimdi ametallerin özelliklerini düşünerek öncülleri tek tek değerlendirelim.
- I. Oda sıcaklığında katı, sıvı ve gaz hâlde bulunabilir: Bu ifade doğrudur. Mesela karbon (C) ve kükürt (S) katı, brom (Br) sıvı, oksijen (O₂) ve azot (N₂) ise gaz hâldedir. Ametallerin böyle bir çeşitliliği vardır.
- II. Mat görünümlüdür: Bu ifade de doğrudur. Metaller parlak bir görünüme sahipken, ametaller genellikle donuk ve mat bir görünüme sahiptir.
- III. Kendi aralarında bileşik oluşturamaz: Bu ifade yanlıştır. Ametaller, kendi aralarında elektronlarını ortaklaşa kullanarak kovalent bağlı bileşikleri oluştururlar. En bilinen örnek sudur (H₂O). Hidrojen de bir ametal, oksijen de bir ametaldir ve birleşip suyu oluşturmuşlar.
- Adım 3: Değerlendirmemize göre I ve II numaralı ifadeler doğru, III numaralı ifade ise yanlıştır. Soru bizden doğru olanları istiyor.
Bu yüzden doğru cevabımız B şıkkı olmalı.
Sonuç: B) I ve II
7. Soru: Buğdayın sofralarımıza ekmek olarak gelene kadar geçirdiği aşamalar aşağıdaki gibidir.
I. Buğday başağından buğday elde edilmesi
II. Buğdayın öğütülerek un elde edilmesi
III. Un, su ve mayanın karıştırılarak hamur yapılması
IV. Hamurun pişirilerek ekmek yapılması
V. Ekmeğin dilimlenip sofraya getirilmesi
Buna göre, buğdayın ekmek olana kadar geçirdiği numaralanmış aşamalardan hangisinde maddenin yapısı değişmiştir?
Çözüm:
Bu soru, fiziksel ve kimyasal değişimleri ayırt etme becerimizi ölçüyor. Unutma, fiziksel değişim maddenin sadece dış görünüşünü (şekil, boyut, hâl) değiştirir, kimliğini değiştirmez. Kimyasal değişim ise maddenin iç yapısını, yani kimliğini değiştirerek yepyeni bir madde oluşturur.
Şimdi aşamaları bu gözle inceleyelim:
- Adım 1: Aşamaları tek tek analiz edelim.
- I. Buğday başağından buğday elde edilmesi: Bu sadece ayırma işlemidir. Buğday yine buğdaydır. Bu bir fiziksel değişimdir.
- II. Buğdayın öğütülerek un elde edilmesi: Bu sadece tanecik boyutunu küçültme, yani ezme işlemidir. Un, ezilmiş buğdaydır. Bu bir fiziksel değişimdir.
- III. Un, su ve mayanın karıştırılarak hamur yapılması: Burada işin içine maya giriyor. Maya, hamurun içindeki şekeri kullanarak mayalanma (fermantasyon) yapar ve gaz çıkışına neden olur. Bu, maddenin iç yapısının değiştiği bir kimyasal değişimdir.
- IV. Hamurun pişirilerek ekmek yapılması: Pişirme, ısı etkisiyle maddenin yapısını tamamen değiştirir. Hamurun tadı, kokusu, yapısı değişerek ekmek olur. Bu geri döndürülemez bir kimyasal değişimdir.
- V. Ekmeğin dilimlenip sofraya getirilmesi: Bu sadece ekmeği daha küçük parçalara ayırmaktır. Ekmeğin kimliği değişmez. Bu bir fiziksel değişimdir.
- Adım 2: Soru bizden “maddenin yapısının değiştiği”, yani kimyasal değişimin olduğu aşamaları soruyor. Yaptığımız analize göre bunlar III ve IV numaralı aşamalardır.
Dolayısıyla doğru seçenek C şıkkıdır.
Sonuç: C) III ve IV
8. Soru: Periyodik tablonun oluşturulmasıyla ilgili çalışma yapmış bir bilim insanına ait bilgiler aşağıda verilmiştir. Yaşadığı devirde, bilinen 62 elementi artan atom ağırlıklarına göre sıralamış; benzer fiziksel özelliklere göre elementleri gruplandırarak periyodik tabloyu oluşturmuştur. Buna göre hakkında bilgi verilen bilim insanı aşağıdakilerden hangisidir?
Çözüm:
Bu soru, periyodik tablonun tarihçesiyle ilgili bir bilgi sorusu. Verilen ipuçlarını kullanarak doğru bilim insanını bulacağız.
- Adım 1: Metindeki anahtar kelimeleri belirleyelim. En önemli ipuçları şunlar:
- O dönemde bilinen 62 element.
- Elementleri “artan atom ağırlıklarına göre” sıralaması.
- Benzer özelliktekileri alt alta getirerek gruplar oluşturması.
- Adım 2: Bu özellikleri hangi bilim insanının çalışmasıyla eşleştirebiliriz?
- Dmitri Mendeleyev: Elementleri tam da metinde anlatıldığı gibi, artan atom ağırlıklarına göre sıralamış ve benzer özelliktekileri alt alta getirmiştir. Hatta o zamanlar keşfedilmemiş elementler için tabloda boşluklar bırakarak büyük bir öngörüde bulunmuştur. Bu tanım ona birebir uyuyor.
- Henry Moseley: O, elementleri atom ağırlığına göre değil, atom numarasına (proton sayısına) göre sıralayarak günümüzdeki modern periyodik tablonun temelini atmıştır. Bu yüzden o olamaz.
- J. Newlands ve J. Döbereiner de atom ağırlığına göre çalışmalar yapmış olsalar da, 62 elementi kapsayan ve gruplandırma mantığıyla bugünküne en yakın tabloyu oluşturan kişi Mendeleyev’dir.
- Adım 3: Verilen bilgiler, doğrudan periyodik tablonun babası olarak bilinen Dmitri Mendeleyev’i işaret etmektedir.
Doğru cevap A seçeneğidir.
Sonuç: A) D. Mendeleyev
9. Soru: Bir sıvıya ait sıcaklık-ısı grafiği aşağıda verilmiştir. Bu sıvı için aşağıda söylenenlerden hangisi yanlıştır?
Çözüm:
Bu bir ısınma grafiği. Bu tür grafikleri okurken şunları aklında tutmalısın: Eğer sıcaklık artıyorsa madde tek bir hâldedir (katı, sıvı veya gaz). Eğer sıcaklık sabit kalıyorsa madde hâl değiştiriyordur (erime, donma, kaynama, yoğuşma).
Hadi grafiği bölgelere ayırarak inceleyelim:
- I. Bölge: Maddeye ısı veriliyor (0’dan 20 cal’e) ve sıcaklığı artıyor. Soru bize en başta “bir sıvıya ait” dediği için, bu bölgede madde sıvı hâldedir ve ısınıyor.
- II. Bölge: Maddeye ısı verilmeye devam ediyor (20’den 60 cal’e) ama sıcaklığı 10°C’de sabit kalmış. Sıcaklığın sabit kaldığı bu düzlük, maddenin hâl değiştirdiğini gösterir. Sıvı bir madde ısı alarak hâl değiştiriyorsa bu olay kaynamadır. Demek ki bu sıvının kaynama noktası 10°C’dir. Bu bölgede madde hem sıvı hem de gaz hâlinde bulunur.
- III. Bölge: Maddeye ısı verildikçe (60’tan 120 cal’e) sıcaklığı tekrar artmaya başlıyor. Kaynama bittiğine göre, bu bölgede madde artık tamamen gaz hâline geçmiştir ve gaz olarak ısınmaya devam etmektedir.
Şimdi şıkları bu bilgilere göre kontrol edelim ve yanlış olanı bulalım:
- A) Kaynama sıcaklığı 10°C’tur.
Grafikteki düzlüğe (II. bölge) bakıyoruz, sıcaklık 10°C’de sabit. Bu ifade doğrudur.- B) I. bölgede sıvı hâldedir.
Analizimizde de belirttiğimiz gibi, bu bölgede sıvı ısınıyor. Bu ifade doğrudur.- C) Buharlaşmak için 40 cal ısı almıştır.
Buharlaşma (kaynama) II. bölgede gerçekleşiyor. Bu bölge 20 cal’de başlayıp 60 cal’de bitiyor. Aradaki fark: 60 – 20 = 40 cal. Demek ki buharlaşma için 40 cal ısı almış. Bu ifade doğrudur.- D) II. bölgede madde sadece gaz hâldedir.
İşte burası çok önemli! Hâl değişimi sırasında (yani II. bölgede) madde iki hâlde birden bulunur. Yani kapta hem kaynayan 10°C’deki sıvı, hem de yeni oluşmuş 10°C’deki buhar (gaz) vardır. “Sadece gaz hâldedir” demek bu yüzden yanlıştır. Madde, III. bölgenin başında tamamen gaz hâline geçer.Soru bizden yanlış olan ifadeyi istediği için doğru cevabımız D şıkkıdır.
Sonuç: D) II. bölgede madde sadece gaz hâldedir.
Umarım açıklamalarım anlaşılır olmuştur. Anlamadığın bir yer olursa çekinmeden sorabilirsin. Başarılar dilerim!