Merhaba sevgili öğrencim! Türkçe dersinde bugün ek-fiiller ve fiillerin yapıları üzerine güzel sorular çözeceğiz. Hazırsan, adım adım ilerleyelim ve bu konuları iyice pekiştirelim.
4. Metnin birinci paragrafında ek-fiil almış sözcükleri aşağıya yazınız. Bu sözcüklerde ek fiillerin hangi görevde kullanıldığını belirtiniz.
Merhaba canım öğrencim! Bu soruyu çözebilmemiz için bize bir metin verilmesi gerekiyordu. Maalesef görselde o metin görünmüyor. Ama hiç önemli değil, ben sana ek-fiilin ne olduğunu ve görevlerini öyle güzel anlatacağım ki, hangi metin gelirse gelsin rahatlıkla bulabileceksin!
Önce ek-fiil ne demek, onu hatırlayalım:
- Ek-fiil, “imek” fiilidir ve iki önemli görevi vardır. Tıpkı bir süper kahraman gibi düşünebilirsin, iki farklı gücü var!
Ek-fiilin Birinci Görevi: İsim ve İsim Soylu Sözcükleri Yüklem Yapmak
- Eğer bir cümlede yüklem olan kelime bir isimse (veya zamir, sıfat gibi isim soylu bir kelimeyse), mutlaka ek-fiil almıştır. Ek-fiilin kendisi bazen gizli olabilir, özellikle geniş zamanda.
- Ek-fiilin bu görevdeki çekimleri şunlardır:
- Geniş Zaman: -dır, -dir, -dur, -dür (bazen düşer, gizli olur)
Örnek: “Bu çocuk çok akıllıdır.” veya “Bu çocuk çok akıllı.” (gizli -dir var) - Görülen Geçmiş Zaman (Hikaye): -dı, -di, -du, -dü
Örnek: “Dün hava çok güzeldi.” - Öğrenilen Geçmiş Zaman (Rivayet): -mış, -miş, -muş, -müş
Örnek: “O eskiden bir öğrenciymiş.” - Şart Kipi: -sa, -se
Örnek: “Eğer sen hastaysan, okula gelme.”
- Geniş Zaman: -dır, -dir, -dur, -dür (bazen düşer, gizli olur)
Ek-fiilin İkinci Görevi: Basit Zamanlı Fiilleri Birleşik Zamanlı Yapmak
- Eğer bir fiil, sadece bir tane zaman eki (kip eki) almışsa o fiil basit zamanlıdır. Ama ek-fiil gelip o basit zamanlı fiile eklenirse, fiili birleşik zamanlı yapar. Yani fiile ikinci bir zaman anlamı katar.
- Bu görevdeki çekimleri de şunlardır:
- Hikaye Birleşik Zaman: Fiil + kip eki + -dı (-di, -du, -dü)
Örnek: “Dün tüm gün oynuyordu.” (şimdiki zamanın hikayesi) - Rivayet Birleşik Zaman: Fiil + kip eki + -mış (-miş, -muş, -müş)
Örnek: “Annem eskiden çok çalışırmış.” (geniş zamanın rivayeti) - Şart Birleşik Zaman: Fiil + kip eki + -sa (-se)
Örnek: “Erken gelirsen, pikniğe gideriz.” (geniş zamanın şartı)
- Hikaye Birleşik Zaman: Fiil + kip eki + -dı (-di, -du, -dü)
Şimdi senin soruna geri dönelim: görselde metnin birinci paragrafı olmadığı için, o paragraftaki ek-fiilleri ve görevlerini maalesef bulamıyorum. Ama eğer metin olsaydı, yukarıdaki açıklamalara dikkat ederek cümleleri okuyacak, ek-fiil alan kelimelerin altını çizecek ve o kelimenin bir ismi mi yüklem yaptığını yoksa basit zamanlı bir fiili mi birleşik zamanlı yaptığını belirleyecektik. Umarım bu açıklama, karşına çıkacak benzer sorularda sana çok yardımcı olur!
5. Metinde koyu yazılmış fiilleri zamanlarına göre inceleyerek aşağıdaki kutulardan uygun olanına yerleştiriniz.
Sevgili öğrencim, bu soruda bize verilen fiilleri inceleyip, kaç tane zaman eki aldıklarına bakarak basit mi yoksa birleşik zamanlı mı olduklarını bulacağız. Unutma, eğer bir fiilde tek bir zaman eki varsa o fiil basit zamanlı, eğer ek-fiil sayesinde iki zaman eki almışsa o fiil birleşik zamanlıdır.
Adım 1: Verilen fiilleri tek tek inceleyelim ve zaman eklerini bulalım.
- iç geçirdi: “geçir-” fiil köküne “-di” (görülen geçmiş zaman) eki gelmiş. Sadece bir zaman eki var.
- uyku girmedi: “gir-” fiil köküne “-me” (olumsuzluk eki) ve “-di” (görülen geçmiş zaman) eki gelmiş. Sadece bir zaman eki var.
- seviniyordu: “sevin-” fiil köküne “-iyor” (şimdiki zaman) ve ek-fiilin hikayesi olan “-du” eki gelmiş. İki zaman eki var (“şimdiki zamanın hikayesi”).
- okuyabilecekti: “oku-” fiiline “-yabil-” (yeterlilik fiili) gelmiş, sonra “-ecek” (gelecek zaman) ve ek-fiilin hikayesi olan “-ti” eki gelmiş. İki zaman eki var (“gelecek zamanın hikayesi”).
- dert yanıyorlardı: “yan-” fiil köküne “-ıyor” (şimdiki zaman) ve ek-fiilin hikayesi olan “-dı” eki gelmiş. “-lar” ise şahıs ekidir. İki zaman eki var (“şimdiki zamanın hikayesi”).
- oluyor: “ol-” fiil köküne “-uyor” (şimdiki zaman) eki gelmiş. Sadece bir zaman eki var.
Adım 2: Şimdi bu fiilleri zamanlarına göre gruplandıralım.
Basit Zamanlı Fiiller
- iç geçirdi
- uyku girmedi
- oluyor
Birleşik Zamanlı Fiiller
- seviniyordu
- okuyabilecekti
- dert yanıyorlardı
6. Yukarıdaki cümlelerde geçen altı çizili fiiller yapılarına göre incelendiğinde aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?
Bu soruda ise fiillerin yapılarını bulacağız. Fiiller yapılarına göre üç çeşittir: basit, türemiş ve birleşik. Hatırlayalım:
- Basit Fiil: Hiçbir yapım eki almamış, sadece kök halinde olan fiillerdir. Zaman ve şahıs ekleri yapıyı değiştirmez.
- Türemiş Fiil: Kök halindeki bir fiile veya isme yapım eki gelerek oluşmuş fiillerdir. (-la, -laş, -dan, -er, -el, -mek, -mek, -iş, -in vb.)
- Birleşik Fiil: En az iki kelimenin birleşmesiyle oluşan fiillerdir. Bunlar da kendi içinde üçe ayrılır:
- Kurallı Birleşik Fiiller: Yeterlilik (-ebil), Tezlik (-iver), Sürerlilik (-edur, -ekal, -egel), Yaklaşma (-ayaz)
- Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller: Etmek, olmak, eylemek, kılmak gibi yardımcı fiillerle isimlerin birleşmesiyle oluşur (örn: kaybolmak, affetmek).
- Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller (Deyimler): Genellikle deyim şeklinde olan ve kelimelerin anlamlarını kaybedip yeni bir anlam kazandığı fiillerdir (örn: göz gezdirmek, kulak kabartmak).
Adım 1: Altı çizili fiilleri yapılarına göre tek tek inceleyelim.
- iç geçirdi: “iç geçirmek” bir deyimdir. Deyimler anlamca kaynaşmış birleşik fiildir.
- uyku girmedi: “girmek” fiili kök halindedir, yapım eki almamıştır. “-me” olumsuzluk ve “-di” zaman eki yapıyı değiştirmez. Bu yüzden basit fiildir.
- seviniyordu: “sev-” fiil köküne “-in-” yapım eki gelerek “sevinmek” fiili oluşmuştur. Yapım eki aldığı için türemiş fiildir.
- okuyabilecekti: “oku-” fiiline “-yabil-” (yeterlilik fiili) eki gelerek “okuyabilmek” fiili oluşmuştur. Bu, kurallı birleşik fiildir.
- dert yanıyorlardı: “dert yanmak” bir deyimdir. Deyimler anlamca kaynaşmış birleşik fiildir.
- oluyor: “ol-” fiili kök halindedir, yapım eki almamıştır. “-uyor” zaman eki yapıyı değiştirmez. Bu yüzden basit fiildir.
Adım 2: Fiillerin yapılarına göre sayımlarını yapalım.
- Basit Fiiller: girmedi, oluyor (2 tane)
- Türemiş Fiiller: seviniyordu (1 tane)
- Birleşik Fiiller: iç geçirdi, okuyabilecekti, dert yanıyorlardı (3 tane)
Adım 3: Şimdi şıkları değerlendirelim.
A) Fiillerden iki tanesi yapıca basittir.
B) Fiillerden üç tanesi yapıca türemiştir.
C) Birleşik fiiller, türemiş fiilden dört fazladır.
D) Fiillerden dört tanesi yapıca birleşiktir.
Adım 4: Seçenekleri bulduğumuz sayımlarla karşılaştıralım.
- A seçeneği: “Fiillerden iki tanesi yapıca basittir.” Bizim de 2 tane basit fiilimiz var (“girmedi”, “oluyor”). Bu ifade doğrudur.
- B seçeneği: “Fiillerden üç tanesi yapıca türemiştir.” Bizim sadece 1 tane türemiş fiilimiz var (“seviniyordu”). Bu ifade yanlıştır.
- C seçeneği: “Birleşik fiiller, türemiş fiilden dört fazladır.” Birleşik fiiller 3 tane, türemiş fiiller 1 tane. Fark 3 – 1 = 2’dir. Yani 2 fazladır. Bu ifade de yanlıştır.
- D seçeneği: “Fiillerden dört tanesi yapıca birleşiktir.” Bizim sadece 3 tane birleşik fiilimiz var. Bu ifade de yanlıştır.
Sonuç:
Doğru seçenek A’dır.