Merhaba sevgili öğrencim,
Bugün seninle Türkçe dersimizdeki çok keyifli iki etkinliği çözeceğiz. Özellikle fiillerin zaman ve anlam özelliklerini karıştırmamak için dikkatlice inceleyeceğiz. Hazırsan başlayalım!
8. Etkinlik
Aşağıdaki cümlelerde yer alan fiillerin aldığı kipi ve anlam olarak kastettiği kipi bulunuz.
Bu etkinlikte, cümledeki fiilin hangi zaman ekini aldığını (yani fiilin şekline baktığımızda hangi zaman kipini görüyoruz) ve cümlenin genel anlamının aslında hangi zamanı kastettiğini (yani cümle bize hangi zamanı anlatmaya çalışıyor) bulacağız. Bazen fiil bir zaman eki alırken, cümledeki diğer sözcükler veya cümlenin genel anlamı bize farklı bir zamanı işaret edebilir. İşte bu durum “kip kayması” olarak adlandırılır ve biz de bu durumlara dikkat ederek doğru zamanları bulacağız.
Şimdi her cümleyi tek tek inceleyelim:
1. Gelecek yıl yedinci sınıfa başlıyorum.
- Çözüm:
- Biçim olarak kullanılan kip: Şimdiki zaman (Fiilimiz “başlıyorum”, sonundaki “-yor” eki şimdiki zamanı gösterir.)
- Anlam olarak kastedilen kip: Gelecek zaman (Cümlede geçen “gelecek yıl” ifadesi, bu eylemin henüz gerçekleşmediğini, gelecekte olacağını anlatıyor.)
2. Ah, şimdiki aklım olacak!
- Çözüm:
- Biçim olarak kullanılan kip: Gelecek zaman (Fiilimiz “olacak”, sonundaki “-acak” eki gelecek zamanı gösterir.)
- Anlam olarak kastedilen kip: Geniş zaman (Burada fiil gelecek zaman eki almış gibi görünse de, aslında bir pişmanlığı veya genel bir dileği, “keşke hep böyle olsa” anlamını taşıyor. Bu tür genel yargılar veya dilekler genellikle geniş zamanla ifade edilir. Yani aslında “keşke şimdiki aklım hep olsa” gibi bir anlam var.)
3. Keloğlan bir gün sultanın yanına varır.
- Çözüm:
- Biçim olarak kullanılan kip: Geniş zaman (Fiilimiz “varır”, sonundaki “-ır” eki geniş zamanı gösterir.)
- Anlam olarak kastedilen kip: Geçmiş zaman (Bu cümle bir masal cümlesi ve masallardaki olaylar genellikle geçmişte yaşanır. Anlatılırken geniş zaman kullanılsa da, kastedilen Keloğlan’ın geçmişte yaptığı bir eylemdir.)
4. Kalan ödevlerimi misafir gittikten sonra yaparım.
- Çözüm:
- Biçim olarak kullanılan kip: Geniş zaman (Fiilimiz “yaparım”, sonundaki “-arım” eki geniş zamanı gösterir.)
- Anlam olarak kastedilen kip: Gelecek zaman (Ödevlerini “misafir gittikten sonra” yani henüz olmamış bir zamanda yapacağını söylüyor. Bu da eylemin gelecekte gerçekleşeceğini gösterir.)
5. Önümüzdeki hafta bütün otel boşalır.
- Çözüm:
- Biçim olarak kullanılan kip: Geniş zaman (Fiilimiz “boşalır”, sonundaki “-ır” eki geniş zamanı gösterir.)
- Anlam olarak kastedilen kip: Gelecek zaman (Cümlede geçen “önümüzdeki hafta” ifadesi, olayın gelecekte gerçekleşeceğini açıkça belirtiyor.)
6. Yaz aylarında bu tatil köyüne komşu ülkelerden turistler geliyor.
- Çözüm:
- Biçim olarak kullanılan kip: Şimdiki zaman (Fiilimiz “geliyor”, sonundaki “-yor” eki şimdiki zamanı gösterir.)
- Anlam olarak kastedilen kip: Geniş zaman (Cümlede geçen “Yaz aylarında” ifadesi, bu olayın her yaz tekrarlandığını, yani genel bir durumu ve sürekliliği anlattığını gösteriyor.)
7. Ülkenin gençleri her zaman bize ümit veriyor.
- Çözüm:
- Biçim olarak kullanılan kip: Şimdiki zaman (Fiilimiz “veriyor”, sonundaki “-yor” eki şimdiki zamanı gösterir.)
- Anlam olarak kastedilen kip: Geniş zaman (Cümlede geçen “her zaman” ifadesi, bu durumun sürekli olduğunu, yani geniş bir zaman dilimini kapsadığını belirtiyor.)
8. Dedemler yıllar önce Aydın tarafına göç eder.
- Çözüm:
- Biçim olarak kullanılan kip: Geniş zaman (Fiilimiz “göç eder”, sonundaki “-er” eki geniş zamanı gösterir.)
- Anlam olarak kastedilen kip: Geçmiş zaman (Cümlede geçen “Yıllar önce” ifadesi, olayın geçmişte gerçekleştiğini açıkça gösteriyor.)
9. Her gün düzenli spor yapıyor.
- Çözüm:
- Biçim olarak kullanılan kip: Şimdiki zaman (Fiilimiz “yapıyor”, sonundaki “-yor” eki şimdiki zamanı gösterir.)
- Anlam olarak kastedilen kip: Geniş zaman (Cümlede geçen “Her gün” ifadesi, spor yapma eyleminin sürekli ve düzenli olduğunu, yani geniş bir zaman dilimini kapsadığını anlatıyor.)
10. Birazdan vapur limana yanaşır.
- Çözüm:
- Biçim olarak kullanılan kip: Geniş zaman (Fiilimiz “yanaşır”, sonundaki “-ır” eki geniş zamanı gösterir.)
- Anlam olarak kastedilen kip: Gelecek zaman (Cümlede geçen “Birazdan” ifadesi, vapurun henüz yanaşmadığını ama çok kısa bir süre sonra yanaşacağını, yani gelecekteki bir eylemi anlattığını gösteriyor.)
Harika! Fiillerin anlam kaymalarını çok iyi anladığını düşünüyorum. Bu, Türkçede çok sık karşılaştığımız bir durumdur ve cümlenin tamamını okuyarak anlamı yakalamak çok önemlidir. Şimdi ikinci etkinliğimize geçelim.
10. Etkinlik
Yukarıda, bir fotoğraftan yola çıkılarak yazılmış iki dize yer almaktadır. Siz de beğendiğiniz bir anın fotoğrafını çekip onu anlatan iki dizelik bir şiir yazınız.
Bu etkinlikte, görseldeki minik çocuğun sonbahar yapraklarıyla olan etkileşiminden ilham alarak iki dizelik bir şiir yazmamız isteniyor. Örnek şiirde olduğu gibi, fotoğrafı anlatan, duygu yüklü ve sade bir dil kullanmaya çalışalım. Görseldeki çocuk kırmızı bir kaban ve sarı çizmeler giymiş, elinde sarı bir yaprakla etrafa bakıyor. Sonbaharın renkli güzelliği ve çocuğun bu güzelliğe duyduğu merak ön planda. Ben de bu görüntüden yola çıkarak kısa bir şiir deneyeceğim.
İşte benim yazdığım iki dizelik şiir:
Küçücük elleriyle tutmuş bir yaprağı,
Sonbaharın güzelliği sarmış dört bir yanı.
Nasıl buldun? Umarım sen de kendi şiirini yazarken bu kadar keyif almışsındır. Unutma, şiir yazmak, gördüklerimizi ve hissettiklerimizi kelimelerle ifade etmenin en güzel yollarından biridir. Türkçenin güzelliklerini keşfetmeye devam edeceğiz!