Merhaba sevgili öğrencim!
Bugün seninle birlikte, gönderdiğin görsellerdeki dil bilgisi etkinliğini çözeceğiz. İlk görselde bize verilen cümlelerdeki çekimli fiilleri bulup altlarını çizecek, sonra da bu fiillerin hangi kişi eklerini aldığını örnekteki gibi göstereceğiz. İkinci görseldeki metni dikkatlice okudum. Bu metin bize bilim ve teknoloji, özellikle de animasyon ve film yapımı hakkında güzel bilgiler veriyor. Ancak bu etkinliğimizdeki cümleler, metnin içinden alınmamış, genel dil bilgisi kuralları üzerine hazırlanmış. Bu yüzden her cümleyi tek tek inceleyerek doğru cevapları bulalım.
Şimdi hazırsan, ilk sorudan başlayalım!
7. Etkinlik
Aşağıdaki cümlelerde geçen çekimli fiillerin altını çizip aldıkları kişi eklerini örnekteki gibi gösteriniz.
1. Ben şimdi bu notaların kaç vuruşa denk geldiğini nasıl hesaplayacağım?
Çözüm:
- Bu cümlede eylemi bildiren kelime “hesaplayacağım” kelimesidir. Bu bir fiildir ve çekimlidir.
- Fiilin kökü “hesapla-“dır.
- “hesaplayacağım” kelimesindeki “-ım” eki, eylemi yapan kişinin “ben” olduğunu gösterir. Yani bu bir 1. tekil kişi ekidir.
- Fiili eklerine ayırırsak: hesapla – y (kaynaştırma harfi) – aca(k) (gelecek zaman eki) – ım (1. tekil kişi eki)
2. Aylin tatlı tatlı gülümsüyor.
Çözüm:
- Bu cümlede eylemi bildiren kelime “gülümsüyor” kelimesidir. Bu bir fiildir ve çekimlidir.
- Fiilin kökü “gülümse-“dir.
- “gülümsüyor” kelimesindeki kişi eki gizlidir. Eylemi yapan “Aylin” yani “o” olduğu için bu fiil 3. tekil kişiye göre çekimlenmiştir. Genellikle 3. tekil kişi ek almaz.
- Fiili eklerine ayırırsak: gülümse – yor (şimdiki zaman eki)
3. Çaldığı kemanla dinleyenleri âdeta büyüler.
Çözüm:
- Bu cümlede eylemi bildiren kelime “büyüler” kelimesidir. Bu bir fiildir ve çekimlidir.
- Fiilin kökü “büyüle-“dir.
- “büyüler” kelimesindeki kişi eki de gizlidir. Eylemi yapan “o” (bir kişi veya şey) olduğu için bu fiil 3. tekil kişiye göre çekimlenmiştir. Geniş zamanda 3. tekil kişi de ek almaz.
- Fiili eklerine ayırırsak: büyüle – r (geniş zaman eki)
4. Keşke yarın hava güneşli olsa!
Çözüm:
- Bu cümlede eylemi bildiren kelime “olsa” kelimesidir. Bu bir fiildir ve çekimlidir.
- Fiilin kökü “ol-“dur.
- “olsa” kelimesindeki kişi eki gizlidir. “Hava”nın “o” olduğunu düşünürsek, bu fiil 3. tekil kişiye göre çekimlenmiştir. Dilek-şart kipinde 3. tekil kişi de ek almaz.
- Fiili eklerine ayırırsak: ol – sa (dilek-şart kipi eki)
5. Yunus’un hikâyesini bir de bizden dinleyin.
Çözüm:
- Bu cümlede eylemi bildiren kelime “dinleyin” kelimesidir. Bu bir fiildir ve çekimlidir.
- Fiilin kökü “dinle-“dir.
- “dinleyin” kelimesindeki “-in” eki, eylemin birden fazla kişiye söylendiğini ve bu kişilerin “siz” olduğunu gösterir. Yani bu bir 2. çoğul kişi ekidir.
- Fiili eklerine ayırırsak: dinle – y (kaynaştırma harfi) – in (emir kipi ve 2. çoğul kişi eki)
6. Günler, aylar, yıllar geçti.
Çözüm:
- Bu cümlede eylemi bildiren kelime “geçti” kelimesidir. Bu bir fiildir ve çekimlidir.
- Fiilin kökü “geç-“dir.
- “geçti” kelimesindeki kişi eki gizlidir. Eylemi yapan “günler, aylar, yıllar” yani “onlar” gibi görünse de, Türkçe dil bilgisi kurallarına göre cansız varlıklar veya soyut kavramlar özne olduğunda fiil genellikle 3. tekil kişiye göre çekimlenir.
- Fiili eklerine ayırırsak: geç – ti (görülen geçmiş zaman eki)
7. Boşuna yürümüşsün onca yolu.
Çözüm:
- Bu cümlede eylemi bildiren kelime “yürümüşsün” kelimesidir. Bu bir fiildir ve çekimlidir.
- Fiilin kökü “yürü-“dür.
- “yürümüşsün” kelimesindeki “-sün” eki, eylemi yapan kişinin “sen” olduğunu gösterir. Yani bu bir 2. tekil kişi ekidir.
- Fiili eklerine ayırırsak: yürü – müş (duyulan geçmiş zaman eki) – sün (2. tekil kişi eki)
8. Bardağın dolu tarafını görelim.
Çözüm:
- Bu cümlede eylemi bildiren kelime “görelim” kelimesidir. Bu bir fiildir ve çekimlidir.
- Fiilin kökü “gör-“dür.
- “görelim” kelimesindeki “-elim” eki, eylemi yapan kişinin “biz” olduğunu gösterir. Yani bu bir 1. çoğul kişi ekidir.
- Fiili eklerine ayırırsak: gör – e (istek kipi eki) – lim (1. çoğul kişi eki)
Aferin sana! Gördüğün gibi, fiillerin köklerini ve aldıkları ekleri doğru bir şekilde ayırdığımızda, hangi zamanda ve kim tarafından yapıldıklarını kolayca anlayabiliyoruz. Bu tür dil bilgisi çalışmaları, cümleleri daha iyi anlamamıza ve kendimizi daha doğru ifade etmemize yardımcı olur. Başka bir etkinlikte görüşmek üzere!