Merhaba sevgili öğrencim, Türkçe dersimizin bu bölümünde hem okuduğunu anlama hem de dil bilgisi konularını pekiştireceğiz. Sana gönderdiğim görsellerdeki soruları adım adım inceleyip, cevapları metne uygun şekilde ve dil bilgisi kurallarına göre bulacağız. Haydi başlayalım!
b) Aşağıdaki boşlukları uygun kelimelerle tamamlayarak “Sevgi Döngüsü” ve “Çiftçi ile Kartal” başlıklı metin türleri, verdikleri mesaj ve yazarların konuya bakış açılarından karşılaştırınız.
Bu soruda, hem verilen metnin türünü ve mesajını anlamamız hem de “Çiftçi ile Kartal” adlı başka bir metinle (ki bu metin bize verilmemiş ama genel özellikleri üzerinden düşüneceğiz) karşılaştırmamız isteniyor. Ayrıca, boşlukları doldurmak için yukarıdaki kutucuklarda verilen kelimeleri (yardımın, suyun, sevginin, masal, fabl) kullanacağız.
Adım 1: “Sevgi Döngüsü” metnini inceleyelim.
- Metin, kuşlardan, güneşten, sudan bahsediyor ve doğadaki döngüyü anlatıyor.
- Kuşlar ve su damlaları konuşuyor (“Nehir bu hâliniz? Neden hüzünlüsünüz?”, “Su birikintilerinin içindeki damlalardan biri konuşmuş: Yağmurla birlikte el ele tutuşup büyük bir heyecanla damla damla aktık yeryüzüne.”). Hayvanların ve cansız varlıkların konuşturulması, bu metnin bir fabl olduğunu gösterir. Fabllar, hayvanlar veya cansız varlıklar aracılığıyla insanlara ders vermeyi amaçlar.
- Metnin sonunda “Hep bu güneşin yüzünden! Ne yaptık da kızdırdık onu, bilmiyoruz. Kızdıkça gönderiyor ısısını,” gibi ifadelerle, doğaya karşı yapılanların bir şekilde bize geri döneceği, doğanın dengesinin önemli olduğu mesajı veriliyor. Metinde suyun önemi vurgulanıyor ve dolaylı yoldan doğaya karşı yardımın da önemi belirtiliyor.
Adım 2: “Çiftçi ile Kartal” metnini düşünelim ve boşlukları dolduralım.
- Elimizde kalan kelimeler: yardımın, suyun, sevginin, masal, fabl.
- “Sevgi Döngüsü” metninin bir fabl olduğunu belirledik. Geriye masal kelimesi kaldı. Karşılaştırma yapmamız istendiği için, “Çiftçi ile Kartal” metninin türünün masal olduğunu varsayabiliriz. Masallar genellikle olağanüstü olayların, iyilik-kötülük çatışmalarının ve mutlu sonların olduğu, insanüstü kahramanların yer aldığı anlatılardır.
- Şimdi mesaj kelimelerine bakalım: yardımın, suyun, sevginin.
- “Sevgi Döngüsü” başlıklı metinde suyun ve yardımın kaybolmayacağı ve onların bize tekrar döneceği anlatılmıştır. (Metinde suyun önemi ve doğaya yardım etme düşüncesi güçlü.)
- “Çiftçi ile Kartal” başlıklı metinde ise birine karşı yapılan sevginin kaybolmayacağı ve bize tekrar iyilik şeklinde döneceği vurgulanmıştır. (Bu, masal ve fabl gibi metinlerde sıkça rastlanan bir evrensel mesajdır.)
- “Sevgi Döngüsü” başlıklı metin türü fabldir.
- “Çiftçi ile Kartal” başlıklı metin ise bir masal örneğidir.
Sonuç:
“Sevgi Döngüsü” başlıklı metinde suyun ve yardımın kaybolmayacağı ve onların bize tekrar döneceği anlatılmıştır. “Çiftçi ile Kartal” başlıklı metinde ise birine karşı yapılan sevginin kaybolmayacağı ve bize tekrar iyilik şeklinde döneceği vurgulanmıştır.
“Sevgi Döngüsü” başlıklı metin türü fabldir. “Çiftçi ile Kartal” başlıklı metin ise bir masal örneğidir.
—
c) Aşağıda verilen cümlelerdeki çekimli fiilleri bulunuz. Bu fiilleri tabloya göre örnekteki gibi inceleyiniz.
Bu bölümde fiilleri üç farklı özelliğine göre inceleyeceğiz: anlam özelliği (iş, durum, oluş), yapısı (basit, türemiş, birleşik) ve zamanı (basit zamanlı, birleşik zamanlı).
Kendi kendini kurtaran çiftçi bir duvarın dibinde oturuyor.
Çekimli fiil: oturuyor
- Anlam özelliğine göre: Oturmak fiili, bir nesne almaz ve öznenin içinde bulunduğu bir durumu anlatır. Bu yüzden durum fiilidir.
- Yapısına göre: Oturmak fiili, herhangi bir yapım eki almamıştır, kök halindedir. Bu yüzden basit fiildir.
- Zamanına göre: Oturuyor fiili, sadece şimdiki zaman kipiyle çekimlenmiştir (-yor eki). Bu yüzden basit zamanlı fiildir.
Sürekli o çevrede dolaşıp avlanıyormuş.
Çekimli fiil: avlanıyormuş
- Anlam özelliğine göre: Avlanmak fiili, bir eylemi, bir işi anlatır. Bu yüzden iş (kılış) fiilidir.
- Yapısına göre: Av isminden avlanmak fiili türemiştir (av + -lan-). Bu yüzden türemiş fiildir.
- Zamanına göre: Avlanıyormuş fiili, şimdiki zaman kipi (-yor) ve ek fiilin öğrenilen geçmiş zamanı (-muş) ile çekimlenmiştir. İki zaman eki aldığı için birleşik zamanlı fiildir.
Kartalın biri bir tuzağa yakalanmış.
Çekimli fiil: yakalanmış
- Anlam özelliğine göre: Yakalanmak fiili, öznenin kendi iradesi dışında bir duruma geçişini veya içinde bulunduğu durumu anlatır. Bu yüzden durum fiilidir.
- Yapısına göre: Yakala fiilinden yakalanmak fiili türemiştir (yakala + -n-). Bu yüzden türemiş fiildir.
- Zamanına göre: Yakalanmış fiili, sadece öğrenilen geçmiş zaman kipiyle çekimlenmiştir (-mış eki). Bu yüzden basit zamanlı fiildir.
Kurtulmak için çırpınıp duruyormuş.
Çekimli fiil: duruyormuş
- Anlam özelliğine göre: Durmak fiili, bir nesne almaz ve öznenin içinde bulunduğu bir durumu anlatır. Bu yüzden durum fiilidir.
- Yapısına göre: Durmak fiili, herhangi bir yapım eki almamıştır, kök halindedir. Bu yüzden basit fiildir.
- Zamanına göre: Duruyormuş fiili, şimdiki zaman kipi (-yor) ve ek fiilin öğrenilen geçmiş zamanı (-muş) ile çekimlenmiştir. İki zaman eki aldığı için birleşik zamanlı fiildir.
Haydi bakalım!
Çekimli fiil: bakalım
- Anlam özelliğine göre: Bakmak fiili, bir eylemi, bir işi anlatır. Bu yüzden iş (kılış) fiilidir.
- Yapısına göre: Bakmak fiili, herhangi bir yapım eki almamıştır, kök halindedir. Bu yüzden basit fiildir.
- Zamanına göre: Bakalım fiili, sadece istek kipiyle (-a/e eki) çekimlenmiştir. Bu yüzden basit zamanlı fiildir.
Hemen adamın üzerine doğru dalıp başından şapkasını kapıvermiş.
Çekimli fiil: kapıvermiş
- Anlam özelliğine göre: Kapıvermek fiili, bir eylemi, bir işi anlatır. Bu yüzden iş (kılış) fiilidir.
- Yapısına göre: Kapmak ve vermek fiillerinin birleşmesiyle oluşmuş, tezlik anlamı katan bir fiildir. Bu yüzden birleşik fiildir.
- Zamanına göre: Kapıvermiş fiili, sadece öğrenilen geçmiş zaman kipiyle çekimlenmiştir (-miş eki). Bu yüzden basit zamanlı fiildir.
Kartal şapkayı kapmasaydı orada kalacaktım.
Çekimli fiil: kalacaktım
- Anlam özelliğine göre: Kalmak fiili, bir nesne almaz ve öznenin içinde bulunduğu bir durumu anlatır. Bu yüzden durum fiilidir.
- Yapısına göre: Kalmak fiili, herhangi bir yapım eki almamıştır, kök halindedir. Bu yüzden basit fiildir.
- Zamanına göre: Kalacaktım fiili, gelecek zaman kipi (-acak/-ecek) ve ek fiilin hikayesi (-tı/-ti) ile çekimlenmiştir. İki zaman eki aldığı için birleşik zamanlı fiildir.
Duvarın çok çürük olduğunu fark etmiş.
Çekimli fiil: fark etmiş
- Anlam özelliğine göre: Fark etmek fiili, bir eylemi, bir işi anlatır. Bu yüzden iş (kılış) fiilidir.
- Yapısına göre: Fark ismi ile etmek yardımcı fiilinin birleşmesiyle oluşmuştur. Bu yüzden birleşik fiildir.
- Zamanına göre: Fark etmiş fiili, sadece öğrenilen geçmiş zaman kipiyle çekimlenmiştir (-miş eki). Bu yüzden basit zamanlı fiildir.
Umarım bu açıklamalar fiilleri daha iyi anlamana yardımcı olmuştur. Unutma, fiiller cümlelerin yükleridir ve cümlenin anlamını belirlemede çok önemli bir role sahiptirler!