Merhaba sevgili öğrencim, 7. sınıf Türkçe dersimizden çok güzel iki soruyla karşı karşıyayız. Şimdi bu soruları adım adım, senin de çok rahat anlayacağın şekilde çözümleyelim.
***
5. Soru: Şair bu dizelerde, Atatürk’ün heyecanını, vatanı kurtarma azmini anlatmak için gerçekte olamayacak bir durumdan bahsetmiş ve bu durumu bir benzetme ile pekiştirmiştir. Buna göre şair hangi sanatı kullanmıştır?
Adım 1: Önce bize verilen dizeleri dikkatlice okuyalım:
“Bıraksalar
İnce, uzun bacakları üstünde yayılanarak
ve karanlıkta akan bir yıldız gibi kayarak
Kocatepe’den Afyon ovasına atlayacaktı.”
Adım 2: Dizelerde anlatılan durumu anlamaya çalışalım. Sence bir yıldızın ince, uzun bacakları olabilir mi? Ya da bir yıldız Kocatepe’den Afyon ovasına atlayabilir mi? Elbette hayır! Burada şair, Atatürk’ün vatanı kurtarma azmini ve heyecanını o kadar büyük, o kadar coşkulu görüyor ki, sanki gökteki bir yıldız bile bu coşkuyla yere atlayacakmış gibi anlatıyor. Yani aslında olmayacak bir şeyi, duyguyu daha güçlü hissettirmek için olduğundan çok daha büyük, çok daha abartılı bir şekilde göstermiş.
Adım 3: Şimdi şıklara bakalım ve hangi edebi sanatın bu duruma uyduğunu bulalım:
- A) İntak (Konuşturma): Bu sanat, cansız varlıkları veya hayvanları konuşturma sanatıdır. Mesela bir ağacın insan gibi konuşması gibi. Bizim dizelerimizde bir yıldız konuşmuyor, sadece eylemde bulunuyor.
- B) Mübalağa (Abartma): Bir şeyi olduğundan çok daha büyük, daha önemli veya daha küçük gösterme sanatıdır. İşte tam da bizim dizelerimizde olduğu gibi, yıldızın bacakları olup Kocatepe’den Afyon’a atlaması, olayın büyüklüğünü ve Atatürk’ün azmini abartılı bir şekilde anlatmaktır. Bu ifade, olayın imkansızlığını ve şairin duygularının yoğunluğunu vurgular.
- C) Teşhis (Kişileştirme): Cansız varlıklara veya hayvanlara insanlara ait özellikler verme sanatıdır. Yıldızın bacakları olması bir kişileştirme özelliği gibi görünse de, asıl vurgu bu “bacaklarla” Kocatepe’den Afyon’a atlaması, yani olayın imkansızlığını ve büyüklüğünü anlatmaktır. Bu durum teşhisi aşarak doğrudan abartmaya dönüşür.
- D) Tezat (Karşıtlık): Birbirine zıt (karşıt) anlamlı sözcükleri veya kavramları bir arada kullanma sanatıdır. Örneğin “ağlarım derdimden gülerim hâlime” gibi. Dizelerde böyle bir zıt bir kavram kullanımı yok.
Adım 4: Açıklamalara baktığımızda, verilen dizelerdeki anlatımın en iyi karşılığı Mübalağa sanatıdır. Çünkü şair, Atatürk’ün heyecanını ve azmini anlatmak için, gerçekte olması mümkün olmayan, çok abartılı bir durumu dile getirmiştir.
Sonuç:
B) Mübalağa (Abartma)
***
6. Soru: Tablodaki fiilleri belirtilen kip, şahıs ve işaretlemeler doğrultusunda çekimleyiniz.
Şimdi tablodaki her bir satırı tek tek inceleyip, istenen kip, şahıs, olumlu/olumsuz ve soru durumlarına göre fiillerimizi çekimleyelim. Unutma, fiil çekimlerinde fiil kökünü doğru bulmak, sonra da ekleri sırasıyla eklemek çok önemli!
***
1. Fiil: uyumak
Kip: şimdiki zaman kipi
Şahıs: 2. tekil şahıs (sen)
Olumlu: ✓ (Fiil olumlu olacak)
Olumsuz: x
Soru: ✓ (Soru şeklinde olacak)
Adım 1: Fiil kökümüz uyu-.
Adım 2: Fiilimiz olumlu istendiği için olumsuzluk eki kullanmıyoruz.
Adım 3: Şimdiki zaman kipi eki -yor‘dur. Kökümüze ekliyoruz: uyuyor-
Adım 4: 2. tekil şahıs (sen) için şimdiki zaman kipiyle birlikte soru eki -musun kullanılır: uyuyor musun
Sonuç: uyuyor musun
***
2. Fiil: kalmak
Kip: istek kipi
Şahıs: 1. çoğul şahıs (biz)
Olumlu: x
Olumsuz: ✓ (Fiil olumsuz olacak)
Soru: x
Adım 1: Fiil kökümüz kal-.
Adım 2: Fiilimiz olumsuz istendiği için köke olumsuzluk eki -ma getiriyoruz: kalma-
Adım 3: İstek kipi eki -e/-a‘dır. Ünlü uyumuna göre -a ekliyoruz. Olumsuzluk ekinden sonra geldiği için araya -y- kaynaştırma harfi girer: kalmay-a-
Adım 4: 1. çoğul şahıs (biz) için istek kipiyle birlikte kullanılan şahıs eki -lım‘dır: kalmayalım
Adım 5: Soru olmadığı için soru eki kullanmıyoruz.
Sonuç: kalmayalım
***
3. Fiil: solumak
Kip: bilinen geçmiş zaman kipi
Şahıs: 3. tekil şahıs (o)
Olumlu: ✓ (Fiil olumlu olacak)
Olumsuz: x
Soru: ✓ (Soru şeklinde olacak)
Adım 1: Fiil kökümüz solu-.
Adım 2: Fiilimiz olumlu istendiği için olumsuzluk eki kullanmıyoruz.
Adım 3: Bilinen geçmiş zaman kipi eki -dı/-di/-du/-dü‘dür. Ünlü uyumuna göre -du ekliyoruz: soludu-
Adım 4: 3. tekil şahıs (o) için şahıs eki yoktur.
Adım 5: Soru istendiği için soru eki -mu ekliyoruz: soludu mu
Sonuç: soludu mu?
***
4. Fiil: büyümek
Kip: şart kipi
Şahıs: 1. tekil şahıs (ben)
Olumlu: x
Olumsuz: ✓ (Fiil olumsuz olacak)
Soru: x
Adım 1: Fiil kökümüz büyü-.
Adım 2: Fiilimiz olumsuz istendiği için köke olumsuzluk eki -me getiriyoruz: büyüme-
Adım 3: Şart kipi eki -se/-sa‘dır. Ünlü uyumuna göre -se ekliyoruz: büyüme-se-
Adım 4: 1. tekil şahıs (ben) için şart kipiyle birlikte kullanılan şahıs eki -m‘dir: büyümesem
Adım 5: Soru olmadığı için soru eki kullanmıyoruz.
Sonuç: büyümesem
***
5. Fiil: anımsamak
Kip: gereklilik kipi
Şahıs: 2. çoğul şahıs (siz)
Olumlu: ✓ (Fiil olumlu olacak)
Olumsuz: x
Soru: x
Adım 1: Fiil kökümüz anımsa-.
Adım 2: Fiilimiz olumlu istendiği için olumsuzluk eki kullanmıyoruz.
Adım 3: Gereklilik kipi eki -malı/-meli‘dir. Ünlü uyumuna göre -malı ekliyoruz: anımsamalı-
Adım 4: 2. çoğul şahıs (siz) için gereklilik kipiyle birlikte kullanılan şahıs eki -sınız‘dır: anımsamalısınız
Adım 5: Soru olmadığı için soru eki kullanmıyoruz.
Sonuç: anımsamalısınız
***
6. Fiil: atlatmak
Kip: emir kipi
Şahıs: 2. tekil şahıs (sen)
Olumlu: ✓ (Fiil olumlu olacak)
Olumsuz: x
Soru: x
Adım 1: Fiil kökümüz atlat-.
Adım 2: Fiilimiz olumlu istendiği için olumsuzluk eki kullanmıyoruz.
Adım 3: Emir kipinin 2. tekil şahıs