Merhaba çocuklar! Bugün sizlerle fiillerin yapısını, yani basit mi, türemiş mi yoksa birleşik mi olduklarını öğreneceğiz. Görseldeki etkinliğimizde koyu yazılmış fiilleri inceleyip doğru çuvallara yerleştireceğiz. Hazır mısınız? Başlayalım o zaman!
Önce kısaca fiil türlerini hatırlayalım:
- Basit Fiiller: Hiçbir yapım eki almamış, kök halinde olan fiillerdir. Mesela “gelmek”, “gitmek” gibi.
- Türemiş Fiiller: Kök ya da gövdelerine yapım eki getirilerek oluşturulmuş fiillerdir. Bu ekler fiilin anlamını değiştirir. Mesela “göz” isminden “gözlemek”, “aç” fiilinden “açmak” gibi.
- Birleşik Fiiller: En az iki kelimenin bir araya gelmesiyle oluşan fiillerdir. Bunlar kendi içinde üçe ayrılır:
- Yardımcı fiille kurulanlar: “etmek, olmak, kılmak, eylemek, buyurmak” fiilleriyle isimlerin birleşmesiyle oluşur. (Mesela “yardım etmek”, “hasta olmak”)
- Kurallı birleşik fiiller (özel birleşik fiiller): Yeterlik (-ebil-), tezlik (-iver-), sürerlik (-ekal-, -edur-, -egel-), yaklaşma (-eyaz-) fiilleriyle oluşur. (Mesela “yapabilir”, “geliver”, “bakakal”)
- Anlamca kaynaşmış birleşik fiiller (deyimler): Genellikle deyim şeklinde olan, birden fazla kelimenin anlamca birleşerek yeni bir anlam oluşturduğu fiillerdir. (Mesela “kulak vermek”, “göz atmak”)
Şimdi gelelim görseldeki cümlelerimize ve fiillerimizi incelemeye:
1. Oduncu yoksul olduğundan doğru dürüst beslenemiyor.
Adım 1: Bu fiilin köküne bakalım. “Beslenemiyor” kelimesinin kökü “besin” ismidir. “Besin”den “besle-” fiili, “besle-“den de “beslen-” fiili türemiş. Buraya kadar türemiş bir fiil gibi duruyor, değil mi?
Adım 2: Ama dikkat ederseniz, “beslenemiyor” kelimesinde bir olumsuzluk ve bir de “-ebil-” fiilinin olumsuzu olan “-e-mi-” eki var. Yani aslında “beslenebiliyor” fiilinin olumsuz hali. “-Ebil-” eki, kurallı birleşik fiillerden olan yeterlik fiilidir.
Sonuç: Bu fiil, birleşik fiildir.
2. Bir gün eşeğiyle oduna giderken padişahın seyisine rastladı.
Adım 1: “Rastladı” fiilinin köküne bakalım. Kökü “rast”tır. “Rast” bir isimdir.
Adım 2: “Rast” ismine “-la-” yapım eki gelerek “rastla-” fiili oluşmuştur. Yani isimden fiil türemiş. Yapım eki aldığı için bu fiil türemiştir.
Sonuç: Bu fiil, türemiş fiildir.
3. Bu zavallının hâli nedir böyle, diye sordu.
Adım 1: “Sordu” fiilinin kökü “sor-“dur.
Adım 2: “Sor-” fiil köküne herhangi bir yapım eki gelmemiş. Sadece geçmiş zaman eki (-du) ve şahıs eki almış. Yapım eki almadığı ve başka bir kelimeyle birleşmediği için basittir.
Sonuç: Bu fiil, basit fiildir.
4. Ben karnımı zor doyuruyorum zaten.
Adım 1: “Doyuruyorum” fiilinin kökü “doy-“dur.
Adım 2: “Doy-” fiil köküne “-ur-” yapım eki gelerek “doyur-” fiili oluşmuştur. Yani fiilden fiil türemiş. Yapım eki aldığı için bu fiil türemiştir.
Sonuç: Bu fiil, türemiş fiildir.
5. Hem eşek biraz güçlenir.
Adım 1: “Güçlenir” fiilinin kökü “güç”tür. “Güç” bir isimdir.
Adım 2: “Güç” ismine “-len-” yapım eki gelerek “güçlen-” fiili oluşmuştur. Yani isimden fiil türemiş. Yapım eki aldığı için bu fiil türemiştir.
Sonuç: Bu fiil, türemiş fiildir.
6. Eşeği seyise teslim etti.
Adım 1: “Teslim etti” ifadesi iki kelimeden oluşuyor: “teslim” (isim) ve “etmek” (yardımcı fiil).
Adım 2: Bir isimle bir yardımcı fiilin bir araya gelmesiyle oluştuğu için bu birleşik fiil türüdür. Burada “teslim” kelimesinde herhangi bir ses olayı (ünlü düşmesi, ünsüz türemesi) olmadığı için ayrı yazılmış.
Sonuç: Bu fiil, birleşik fiildir.
7. Sen onu birkaç günlüğüne bana ver.
Adım 1: “Ver” fiilinin kökü “ver-“dir.
Adım 2: “Ver-” fiil köküne herhangi bir yapım eki gelmemiş. Sadece emir kipiyle çekimlenmiş. Yapım eki almadığı ve başka bir kelimeyle birleşmediği için basittir.
Sonuç: Bu fiil, basit fiildir.
8. Temiz ve bakımlı ahıra giren eşek çevresine bakındı.
Adım 1: “Bakındı” fiilinin kökü “bak-“tır.
Adım 2: “Bak-” fiil köküne “-ın-” yapım eki gelerek “bakın-” fiili oluşmuştur. Yani fiilden fiil türemiş. Yapım eki aldığı için bu fiil türemiştir.
Sonuç: Bu fiil, türemiş fiildir.
9. Ormandan şehre odun taşımaktan yorgun düşüyor.
Adım 1: “Yorgun düşüyor” ifadesi “yorgun” (sıfat/isim) ve “düşmek” (fiil) kelimelerinden oluşuyor.
Adım 2: “Yorgun düşmek” ifadesi, bir durumu anlatmak için bir araya gelmiş, anlamca kaynaşmış bir fiildir. Yani bir deyim gibidir. Bu tür fiiller birleşik fiiller sınıfına girer.
Sonuç: Bu fiil, birleşik fiildir.
Şimdi de tüm fiillerimizi doğru çuvallara yerleştirelim:
Basit Fiiller Çuvalı:
- sordu
- ver
Türemiş Fiiller Çuvalı:
- rastladı
- doyuruyorum
- güçlenir
- bakındı
Birleşik Fiiller Çuvalı:
- beslenemiyor
- teslim etti
- yorgun düşüyor
Aferin çocuklar! Gördüğünüz gibi fiillerin yapısını anlamak hiç de zor değilmiş. Önemli olan fiilin kökünü bulmak ve yapım eki alıp almadığına ya da başka kelimelerle birleşip birleşmediğine dikkat etmek. Bir sonraki dersimizde görüşmek üzere!