Merhaba sevgili öğrencim! Bugün seninle fiiller konusunu pekiştirecek güzel bir etkinliği birlikte çözeceğiz. Fiillerin yapılarına göre nasıl ayrıldığını (basit, türemiş, birleşik) hatırlıyor musun? Hadi gel, bu bilgileri kullanarak çarkımızı boyayalım ve soruları cevaplayalım.
a) Aşağıdaki çarkta verilen fiilleri inceleyiniz. Fiillerin basit mi, türemiş mi yoksa birleşik mi olduğuna karar veriniz. Basit fiillerin olduğu dilimleri sarı, türemiş fiillerin olduğu dilimleri pembe, birleşik fiillerin olduğu dilimleri mavi ile boyayınız.
Haydi, çarktaki fiilleri tek tek inceleyelim ve yapılarını belirleyelim. Unutmayalım, basit fiiller yapım eki almaz, türemiş fiiller yapım eki alır, birleşik fiiller ise birden fazla kelimenin bir araya gelmesiyle oluşur.
- Korkuttu: Bu fiilin kökü “kork-” fiilidir. “-ut” eki fiilden fiil yapan bir ektir. Yani “kork-” fiilinden “korkut-” fiili türemiştir. Bu yüzden bu bir türemiş fiildir.
Rengi: Pembe
- Gelmeyiverdi: “Gel-” fiil köküne “-yiver” (tezlik) eki eklenmiştir. “-yiver” eki, kurallı birleşik fiillerden tezlik fiilini oluşturur. Bu yüzden bu bir birleşik fiildir.
Rengi: Mavi
- Göz kırptı: “Göz kırpmak” bir deyimdir. Deyimler, anlamca kaynaşmış birleşik fiil grubuna girer. Bu yüzden bu bir birleşik fiildir.
Rengi: Mavi
- Yapadurun: “Yap-” fiil köküne “-a dur” (süreklilik) eki eklenmiştir. “-a dur” eki, kurallı birleşik fiillerden süreklilik fiilini oluşturur. Bu yüzden bu bir birleşik fiildir.
Rengi: Mavi
- Düşeyazmış: “Düş-” fiil köküne “-e yaz” (yaklaşma) eki eklenmiştir. “-e yaz” eki, kurallı birleşik fiillerden yaklaşma fiilini oluşturur. Bu yüzden bu bir birleşik fiildir.
Rengi: Mavi
- Dönmelisin: Bu fiilin kökü “dön-” fiilidir. Herhangi bir yapım eki almamıştır, sadece “-meli” (gereklilik kipi) ve “-sin” (şahıs eki) gibi çekim ekleri almıştır. Bu yüzden bu bir basit fiildir.
Rengi: Sarı
- Yaptırmaz: Bu fiilin kökü “yap-” fiilidir. “-tır” eki fiilden fiil yapan bir ektir. Yani “yap-” fiilinden “yaptır-” fiili türemiştir. Bu yüzden bu bir türemiş fiildir.
Rengi: Pembe
- Bakakalmışsın: “Baka kal-” (süreklilik) fiili, kurallı birleşik fiillerden süreklilik fiilini oluşturur. Bu yüzden bu bir birleşik fiildir.
Rengi: Mavi
- İstesem: Bu fiilin kökü “iste-” fiilidir. Herhangi bir yapım eki almamıştır, sadece “-se” (şart kipi) ve “-m” (şahıs eki) gibi çekim ekleri almıştır. Bu yüzden bu bir basit fiildir.
Rengi: Sarı
- Söyleniyorum: Bu fiilin kökü “söyle-” fiilidir. “-n” eki fiilden fiil yapan bir ektir (dönüşlülük eki). Yani “söyle-” fiilinden “söyle-” fiili türemiştir. Bu yüzden bu bir türemiş fiildir.
Rengi: Pembe
Şimdi fiillerin sayılarını toparlayalım:
- Basit Fiiller: 2 tane (sarı)
- Türemiş Fiiller: 3 tane (pembe)
- Birleşik Fiiller: 5 tane (mavi)
Çözüm a):
Yukarıdaki analizimize göre çarktaki fiillerin yapıları ve renkleri şu şekilde olmalıdır:
- Korkuttu: Türemiş (Pembe)
- Gelmeyiverdi: Birleşik (Mavi)
- Göz kırptı: Birleşik (Mavi)
- Yapadurun: Birleşik (Mavi)
- Düşeyazmış: Birleşik (Mavi)
- Dönmelisin: Basit (Sarı)
- Yaptırmaz: Türemiş (Pembe)
- Bakakalmışsın: Birleşik (Mavi)
- İstesem: Basit (Sarı)
- Söyleniyorum: Türemiş (Pembe)
b) Boyadığınız fiil çarkı, aşağıdaki çarklardan hangisi ile renk bakımından özdeştir? İşaretleyiniz.
Bizim çarkımızda 2 sarı, 3 pembe ve 5 mavi dilim vardı. Şimdi verilen çarklara bakalım ve bizim bulduğumuz sayılarla eşleşen hangisi onu bulalım.
Çözüm b):
Adım 1: Kendi çarkımızdaki renk dağılımını hatırlayalım: 2 sarı, 3 pembe, 5 mavi.
Adım 2: Seçeneklerdeki çarkları inceleyelim.
- Soldaki çark: 2 sarı, 3 pembe, 5 mavi dilim var.
- Ortadaki çark: 3 sarı, 2 pembe, 5 mavi dilim var.
- Sağdaki çark: 3 sarı, 3 pembe, 4 mavi dilim var.
Adım 3: Görüyoruz ki soldaki çark, bizim bulduğumuz renk dağılımıyla tamamen aynı.
Sonuç b): Boyadığımız fiil çarkı, soldaki çark ile özdeştir.
c) Çarktaki fiillerle ilgili aşağıda verilen ifadeler doğru ise yanındaki kutuya “D”, yanlış ise “Y” yazınız.
Şimdi de fiillerle ilgili verilen bu dört cümleyi tek tek inceleyelim ve doğru mu yanlış mı karar verelim.
Çözüm c):
1. Yapı bakımından basit olan fiillerin tamamı dilek kipi ile çekimlenmiştir.
Adım 1: Basit fiillerimizi hatırlayalım: “Dönmelisin” ve “İstesem”.
Adım 2: Bu fiillerin kiplerini belirleyelim:
- “Dönmelisin” fiili, gereklilik kipi (-meli) ile çekimlenmiştir. Gereklilik kipi bir dilek kipidir.
- “İstesem” fiili, şart kipi (-se) ile çekimlenmiştir. Şart kipi de bir dilek kipidir.
Adım 3: Gördüğümüz gibi her iki basit fiilimiz de dilek kipiyle çekimlenmiş. O zaman bu ifade doğru.
Sonuç 1: D
2. Yapı bakımından türemiş olan fiillerin her biri fiilden fiil yapan yapım eki almıştır.
Adım 1: Türemiş fiillerimizi hatırlayalım: “Korkuttu”, “Yaptırmaz” ve “Söyleniyorum”.
Adım 2: Bu fiillerdeki yapım eklerini inceleyelim:
- “Korkuttu”: “kork-” fiil köküne “-ut” (fiilden fiil yapan) eki gelmiş.
- “Yaptırmaz”: “yap-” fiil köküne “-tır” (fiilden fiil yapan) eki gelmiş.
- “Söyleniyorum”: “söyle-” fiil köküne “-n” (fiilden fiil yapan, dönüşlülük) eki gelmiş.
Adım 3: Evet, tüm türemiş fiillerimiz fiilden fiil yapan ekler almış. Bu ifade de doğru.
Sonuç 2: D
3. Yapı bakımından birleşik olan fiillerin hepsi deyim şeklindedir.
Adım 1: Birleşik fiillerimizi hatırlayalım: “Gelmeyiverdi”, “Göz kırptı”, “Yapadurun”, “Düşeyazmış”, “Bakakalmışsın”.
Adım 2: Bu fiillerin deyim olup olmadığını kontrol edelim:
- “Gelmeyiverdi” (kurallı birleşik fiil – tezlik) -> Deyim değil.
- “Göz kırptı” (anlamca kaynaşmış birleşik fiil) -> Evet, bu bir deyim.
- “Yapadurun” (kurallı birleşik fiil – süreklilik) -> Deyim değil.
- “Düşeyazmış” (kurallı birleşik fiil – yaklaşma) -> Deyim değil.
- “Bakakalmışsın” (kurallı birleşik fiil – süreklilik) -> Deyim değil.
Adım 3: Gördüğün gibi sadece bir tane birleşik fiilimiz deyim şeklinde. Cümle “hepsi deyim şeklindedir” dediği için bu ifade yanlış.
Sonuç 3: Y
4. Yapı bakımından birleşik olan fiiller, görülen ve duyulan geçmiş zaman kipi ile çekimlenmiştir.
Adım 1: Birleşik fiillerimizi tekrar hatırlayalım: “Gelmeyiverdi”, “Göz kırptı”, “Yapadurun”, “Düşeyazmış”, “Bakakalmışsın”.
Adım 2: Bu fiillerin hangi zaman veya dilek kipleriyle çekimlendiğini inceleyelim:
- “Gelmeyiverdi”: Görülen geçmiş zaman (-di) ile çekimlenmiş.
- “Göz kırptı”: Görülen geçmiş zaman (-tı) ile çekimlenmiş.
- “Yapadurun”: Emir kipi (2. çoğul şahıs -un) ile çekimlenmiş. Emir kipi, görülen veya duyulan geçmiş zaman değildir.
- “Düşeyazmış”: Duyulan geçmiş zaman (-mış) ile çekimlenmiş.
- “Bakakalmışsın”: Duyulan geçmiş zaman (-mış) ile çekimlenmiş.
Adım 3: “Yapadurun” fiili emir kipiyle çekimlendiği için, “birleşik fiillerin tamamı görülen ve duyulan geçmiş zaman kipiyle çekimlenmiştir” ifadesi yanlış olur. Çünkü aralarında emir kipiyle çekimlenmiş bir fiil var.
Sonuç 4: Y
Umarım bu açıklamalar fiiller konusunu daha iyi anlamana yardımcı olmuştur. Aklına takılan bir yer olursa çekinmeden sorabilirsin! Başarılar dilerim!