Merhaba sevgili öğrencim, ben Türkçe öğretmeniniz. Bugün birlikte çok güzel iki soruyu çözeceğiz. Bu sorular hem dil bilgisi hem de okuduğunu anlama becerimizi ölçecek. Hazırsanız ilk soruyla başlayalım!
7. Aşağıdaki cümlelerde yer alan anlam kaymalarını örnekteki gibi yazınız.
Bu soruda bizden ne isteniyor? Cümlelerdeki fiillerin hangi zamanda çekimlendiği ile aslında hangi zamanı veya kipi anlatmak istediği arasındaki farkı bulmamız isteniyor. Yani fiil bir zamanda çekimlenmiş ama başka bir zamanın ya da kipin anlamını taşıyor. Buna anlam (ya da kip/zaman) kayması diyoruz.
Örneği inceleyelim:
1. Her ay tiyatroya gidiyor.
Burada “gidiyor” şimdiki zaman eki olan “-yor” ile çekimlenmiş. Ama “her ay” ifadesi bize bu eylemin düzenli olarak tekrarlandığını, yani geniş zamanlı bir eylem olduğunu gösteriyor. Bu yüzden örnekte -yor eki, geniş zaman yerine kullanılmıştır. denmiş.
Şimdi diğer cümleleri adım adım inceleyelim:
Adım 1: Cümlelerdeki fiilleri ve zaman eklerini belirleyelim.
Adım 2: Cümlenin genel anlamından veya içindeki zaman zarflarından yola çıkarak fiilin aslında hangi zamanı veya kipi ifade ettiğini bulalım.
Adım 3: Tespit ettiğimiz anlam kaymasını örnekteki gibi açıklayalım.
Şimdi sırayla cümleleri çözelim:
2. Seneye yurt dışına doktora yapmak üzere gidiyor.
Çözüm:
- Buradaki fiil “gidiyor”. “-yor” eki şimdiki zamanı gösterir.
- Ancak cümlede “seneye” kelimesi var. “Seneye” gelecekteki bir zamanı, yani gelecek yılı ifade eder.
- Demek ki, fiil şimdiki zaman ekiyle çekimlenmiş olsa da, aslında gelecekte yapılacak bir eylemi anlatıyor.
Sonuç:-yor eki, gelecek zaman yerine kullanılmıştır.
3. Yahya Kemal Beyatlı, 1884 yılında doğar.
Çözüm:
- Buradaki fiil “doğar”. “-ar” eki geniş zamanı gösterir.
- Cümlede “1884 yılında” ifadesi geçiyor. Bu, geçmişte kalmış, bitmiş bir zamanı işaret eder.
- Yani fiil geniş zaman ekiyle çekilmiş ama geçmişte yaşanmış bir olayı anlatıyor. Tarihi olaylar veya kişilerin doğum/ölüm tarihleri gibi kesin bilgiler bazen geniş zamanla anlatılabilir, bu da bir anlam kaymasıdır.
Sonuç:-ar eki, geçmiş zaman yerine kullanılmıştır.
4. Çanakkale Savaşı 9 Ocak 1916 tarihinde sona erer.
Çözüm:
- Buradaki fiil “sona erer”. “-er” eki geniş zamanı gösterir.
- Cümlede “9 Ocak 1916 tarihinde” ifadesi var. Bu da geçmişte kalmış, bitmiş bir zamanı belirtir.
- Fiil geniş zaman ekiyle çekilmiş olsa da, geçmişte tamamlanmış bir olayı anlatıyor.
Sonuç:-er eki, geçmiş zaman yerine kullanılmıştır.
5. Genç dediğin çalışkan olacak.
Çözüm:
- Buradaki fiil “olacak”. “-acak” eki gelecek zamanı gösterir.
- Cümlenin anlamı ise bir beklentiyi, bir gerekliliği ifade ediyor. “Genç dediğin çalışkan olmalı” veya “çalışkan olması gerekir” anlamı var.
- Yani fiil gelecek zaman ekiyle çekilmiş ama aslında gereklilik kipinin anlamını taşıyor.
Sonuç:-acak eki, gereklilik kipi yerine kullanılmıştır.
6. Çanakkale Savaşı’nda Cevat Paşa, mayınları Boğaz’a paralel dizdirir.
Çözüm:
- Buradaki fiil “dizdirir”. “-ir” eki geniş zamanı gösterir.
- Cümlede “Çanakkale Savaşı’nda” ifadesi var. Bu, geçmişte yaşanmış, bitmiş bir olayı anlatır.
- Fiil geniş zaman ekiyle çekilmesine rağmen, geçmişte gerçekleşmiş bir eylemi ifade ediyor.
Sonuç:-ir eki, geçmiş zaman yerine kullanılmıştır.
7. Haftaya arabanızı satın alırlar.
Çözüm:
- Buradaki fiil “alırlar”. “-ırlar” eki geniş zamanı gösterir.
- Cümlede “haftaya” kelimesi var. “Haftaya” gelecekteki bir zamanı, yani gelecek haftayı ifade eder.
- Fiil geniş zaman ekiyle çekilmiş olsa da, aslında gelecekte yapılacak bir eylemi anlatıyor.
Sonuç:-ırlar eki, gelecek zaman yerine kullanılmıştır.
8. Bundan sonra çok fazla televizyon izlemeyeceksin.
Çözüm:
- Buradaki fiil “izlemeyeceksin”. “-ecek” eki gelecek zamanı gösterir.
- Cümlenin anlamı ise bir yasaklama, bir emir veya kesin bir uyarı içeriyor. “İzleme” veya “izlememen gerekir” anlamı var.
- Yani fiil gelecek zaman ekiyle çekilmiş ama aslında emir kipinin anlamını taşıyor.
Sonuç:-eceksin eki, emir kipi yerine kullanılmıştır.
9. Osmaniye’de yaz geldi mi herkes yaylaya çıkıyor.
Çözüm:
- Buradaki fiil “çıkıyor”. “-yor” eki şimdiki zamanı gösterir.
- Cümlenin “yaz geldi mi” kısmı, bu eylemin her yaz tekrarlandığını, yani düzenli bir alışkanlık olduğunu ifade ediyor.
- Fiil şimdiki zaman ekiyle çekilmiş olsa da, aslında geniş zamanlı, tekrarlanan bir eylemi anlatıyor.
Sonuç:-yor eki, geniş zaman yerine kullanılmıştır.
10. Her gün bu çileyi çekiyoruz.
Çözüm:
- Buradaki fiil “çekiyoruz”. “-yoruz” eki şimdiki zamanı gösterir.
- Cümlede “her gün” ifadesi var. Bu, eylemin düzenli olarak tekrarlandığını, yani geniş zamanlı bir eylem olduğunu belirtir.
- Fiil şimdiki zaman ekiyle çekilmiş olsa da, aslında geniş zamanlı, tekrarlanan bir eylemi anlatıyor.
Sonuç:-yoruz eki, geniş zaman yerine kullanılmıştır.
***
Şimdi de ikinci sorumuza geçelim. Bu soruda bir şiir verilmiş ve şiirle ilgili hangisinin söylenemeyeceği soruluyor. Yani yanlış olan ifadeyi bulacağız.
8.
“Ey rüzgâr
Ellerimi al
Bir kuşun kalbine koy
Uçur dünyanın
Bütün acılarını.Gün gelir
Gökyüzü kuşlarla dolar
Gülümser bir çocuk
Deniz, hatırlar
Şarkılarını…”Gökhan AKÇİÇEK
Gökyüzüne Şarkı
Yukarıda verilen şiirle ilgili hangi bilgi söylenemez?
Çözüm:
Bu soruyu çözmek için önce şiirdeki bütün çekimli fiilleri (yani zaman ve kişi eki almış eylemleri) bulmamız, sonra da bu fiillerin özelliklerini (kip, zaman, yapı) belirlememiz gerekiyor. Haydi adım adım inceleyelim:
Adım 1: Şiirdeki çekimli fiilleri bulalım ve özelliklerini inceleyelim.
- al: emir kipi, sen kişisi, basit yapılı (kök halinde)
- koy: emir kipi, sen kişisi, basit yapılı (kök halinde)
- uçur: emir kipi, sen kişisi, türemiş yapılı (uç-mak fiilinden “-ur” yapım ekiyle türemiş: uçur-mak)
- gelir: geniş zaman, o kişisi, basit yapılı (gel-mek fiil kökü)
- dolar: geniş zaman, o kişisi, basit yapılı (dol-mak fiil kökü)
- gülümser: geniş zaman, o kişisi, türemiş yapılı (gül-mek fiilinden “-ümsü” yapım ekiyle türemiş: gülümse-mek)
- hatırlar: geniş zaman, o kişisi, türemiş yapılı (hatır isminden “-la” yapım ekiyle türemiş: hatırla-mak)
Adım 2: Şimdi şıklara tek tek bakalım ve doğru mu, yanlış mı karar verelim.
A) Şiirde yedi adet çekimli fiil vardır.
- Yukarıda saydık: al, koy, uçur, gelir, dolar, gülümser, hatırlar. Tam 7 tane fiil var.
Bu ifade doğrudur.
B) Şiirdeki çekimli fiillerin üçü, yapıca türemiştir.
- Yapıca türemiş fiilleri bulalım:
- uçur (uç-ur-)
- gülümser (gül-ümsü-)
- hatırlar (hatır-la-)
- Evet, tam 3 tane türemiş fiil bulduk.
Bu ifade doğrudur.
C) Fiillerin dördü emir kipi ile çekimlenmiştir.
- Emir kipi ile çekimlenmiş fiilleri bulalım:
- al
- koy
- uçur
- Sadece 3 tane emir kipiyle çekimlenmiş fiil var. Şıkta “dördü” deniyor.
Bu ifade yanlıştır.
D) Fiillerin dördünde anlam kayması vardır.
- Anlam kayması genellikle bir zaman ekinin başka bir zamanın anlamını taşımasıdır. Şiirin ikinci bölümünde “Gün gelir / Gökyüzü kuşlarla dolar / Gülümser bir çocuk / Deniz, hatırlar Şarkılarını…” ifadeleri geniş zamanla çekimlenmiş fiiller içeriyor (gelir, dolar, gülümser, hatırlar). Ancak bu bölümde gelecekte gerçekleşecek, hayal edilen bir durumu anlatıyor. Yani geniş zaman ekleri aslında gelecek zaman anlamında kullanılmıştır.
- “gelir” (gelecek zaman anlamında)
- “dolar” (gelecek zaman anlamında)
- “gülümser” (gelecek zaman anlamında)
- “hatırlar” (gelecek zaman anlamında)
- Evet, bu dört fiilde de gelecek zaman anlamı taşıyan bir anlam kayması vardır.
Bu ifade doğrudur.
Adım 3: Hangi ifadenin söylenemeyeceğine karar verelim.
A, B ve D şıkları doğru olduğu için, söylenemeyecek olan (yani yanlış olan) şık C’dir.
Sonuç:
C) Fiillerin dördü emir kipi ile çekimlenmiştir. ifadesi söylenemez.
Umarım açıklamalarım anlaşılır olmuştur. Gördüğün gibi, dil bilgisi konularını adım adım inceleyince her şey çok daha kolaylaşıyor. Başarılar dilerim!