Merhaba sevgili öğrencim! Bugün seninle birlikte Türkçe dersimizdeki “Milli Kültürümüz” bölümünde yer alan dil bilgisi etkinliğini çözeceğiz. Bu etkinlikte, cümlelerdeki yüklemleri oluşturan ekleri ayırmayı öğreneceğiz. Hatırlarsan, yüklem cümlenin yargı bildiren, işi, oluşu, durumu veya niteliği bildiren temel öğesidir. İsim soylu sözcükler de ek-fiil (diğer adıyla ek eylem) alarak yüklem olabilirler. İşte bu ek-fiilleri bulup ayıracağız. Hazırsan başlayalım!
Ek-fiil Nedir?
Ek-fiil, isimlere veya isim soylu sözcüklere gelerek onları cümlenin yüklemi yapan veya basit zamanlı fiillere gelerek onları birleşik zamanlı yapan bir ektir. Bu etkinlikte isimlere gelerek yüklem yapan ek-fiilleri inceleyeceğiz. Ek-fiilin dört temel zamanı vardır:
- -di / -dı / -du / -dü / -ti / -tı / -tu / -tü (Görülen Geçmiş Zaman): “Öğrenciydi”
- -miş / -mış / -muş / -müş (Duyulan Geçmiş Zaman): “Öğrenciymiş”
- -dir / -dır / -dur / -dür / -tir / -tır / -tur / -tür (Geniş Zaman): “Öğrencidir” (Bu ek genellikle düşebilir ama anlamda vardır.)
- -se / -sa (Şart Kipi): “Öğrenciyse” (Bu kip genellikle yüklem yapmaz, yan cümle kurar.)
Kişi ekleri de (ben, sen, o, biz, siz, onlar) ek-fiilin üzerine gelerek yüklemi kişiyle uyumlu hale getirir.
Şimdi soruları adım adım inceleyelim ve doğru cevapları bulalım.
1. Tamamı el işçiliğidir. → el işçiliği-dir
Çözüm:
Sevgili öğrencim, bu ilk örnek bize nasıl yapacağımızı gösteriyor. “El işçiliğidir” kelimesi cümlenin yüklemi. Burada “el işçiliği” isim tamlamasına “-dir” ek-fiili gelerek onu yüklem yapmış. Biz de bu ek-fiili kökten veya kelime grubundan ayırarak yazıyoruz. Yani el işçiliği kelime kökü, -dir ise ek-fiildir.
2. Bu sanatın asıl merkezi aslında Musul’dur. → Musul-dur
Çözüm:
Adım 1: Cümledeki koyu yazılan kelimeye bakalım: “Musul’dur”.
Adım 2: Bu kelimenin kökünü veya ana kısmını bulalım. Burada özel isim olan “Musul” kelimesi.
Adım 3: “Musul” kelimesine gelen ve onu yüklem yapan ek-fiili ayıralım. Burada gelen ek “-dur” ek-fiilidir.
Sonuç: Musul-dur
3. Benim okulum ustamın atölyesiydi. → ustamın atölyesi-(y)di
Çözüm:
Adım 1: Koyu yazılan kelime “ustamın atölyesiydi”.
Adım 2: Bu bir isim tamlamasıdır: “ustamın atölyesi”. Bu tamlama, ek-fiil alarak yüklem olmuştur.
Adım 3: Tamlamaya gelen ve onu görülen geçmiş zamanda yüklem yapan ek-fiili ayıralım. Burada “-di” ek-fiili gelmiş ve araya “y” kaynaştırma harfi girmiş. O yüzden “-(y)di” şeklinde ayırıyoruz.
Sonuç: ustamın atölyesi-(y)di
4. Bu işlemin adı kaynakmış. → kaynak-mış
Çözüm:
Adım 1: Koyu yazılan kelime “kaynakmış”.
Adım 2: Kelimenin kökü “kaynak”tır.
Adım 3: “Kaynak” kelimesine gelen ve onu duyulan geçmiş zamanda yüklem yapan ek-fiili ayıralım. Bu ek “-mış” ek-fiilidir.
Sonuç: kaynak-mış
5. Artık yüzüğümün dış kısmı hazırdı. → hazır-dı
Çözüm:
Adım 1: Koyu yazılan kelime “hazırdı”.
Adım 2: Kelimenin kökü “hazır”dır.
Adım 3: “Hazır” kelimesine gelen ve onu görülen geçmiş zamanda yüklem yapan ek-fiili ayıralım. Bu ek “-dı” ek-fiilidir.
Sonuç: hazır-dı
6. Pırıl pırıl yüzüğüm artık hazır. → hazır-dır
Çözüm:
Adım 1: Koyu yazılan kelime “hazır”.
Adım 2: “Hazır” kelimesi burada cümlenin yüklemi olmuş. Türkçede isimler, geniş zaman ek-fiili olan “-dır” ekini almadan da yüklem olabilirler ama bu ek-fiil anlamda her zaman gizlidir. Etkinlik bizden bu eki göstermemizi istiyor.
Adım 3: “Hazır” kelimesine gelen ve gizli olan “-dır” ek-fiilini ayırarak gösterelim.
Sonuç: hazır-dır
7. Çok heyecanlıyım. → heyecanlı-(y)ım(dır)
Çözüm:
Adım 1: Koyu yazılan kelime “heyecanlıyım”.
Adım 2: Kelimenin kökü veya ana kısmı “heyecanlı” sıfatıdır.
Adım 3: “Heyecanlı” kelimesine gelen ve onu birinci tekil şahıs için yüklem yapan ek-fiili ayıralım. Burada “-ım” ek-fiili gelmiş ve araya “y” kaynaştırma harfi girmiş. Parantez içindeki “(dır)” ise, bu ek-fiilin geniş zaman halinin bazı durumlarda düşebileceğini veya vurgu için kullanılabileceğini belirtiyor. Ama bizden istenen, doğrudan kelimeye eklenen kısmı ayırmak.
Sonuç: heyecanlı-(y)ım(dır)
8. Mesela ismi neden bu kadar zor? → zor-dur
Çözüm:
Adım 1: Koyu yazılan kelime “zor”.
Adım 2: “Zor” kelimesi burada cümlenin yüklemi olmuş. Tıpkı 6. sorudaki “hazır” kelimesinde olduğu gibi, isimler geniş zaman ek-fiili olan “-dır” ekini almadan da yüklem olabilirler ama bu ek-fiil anlamda gizlidir.
Adım 3: “Zor” kelimesine gelen ve gizli olan “-dur” ek-fiilini ayırarak gösterelim.
Sonuç: zor-dur
9. Telkârinin diğer adı vav işiymiş. → vav işi-(y)miş
Çözüm:
Adım 1: Koyu yazılan kelime “vav işiymiş”.
Adım 2: Bu bir isim tamlamasıdır: “vav işi”. Bu tamlama, ek-fiil alarak yüklem olmuştur.
Adım 3: Tamlamaya gelen ve onu duyulan geçmiş zamanda yüklem yapan ek-fiili ayıralım. Burada “-miş” ek-fiili gelmiş ve araya “y” kaynaştırma harfi girmiş. O yüzden “-(y)miş” şeklinde ayırıyoruz.
Sonuç: vav işi-(y)miş
Umarım bu açıklamalarla ek-fiilleri ve isim soylu sözcüklerin nasıl yüklem olduğunu daha iyi anlamışsındır. Unutma, pratik yaptıkça bu konular çok daha kolaylaşacak!