Merhaba sevgili öğrencim! Önümüzde hem okuma anlama hem de dil bilgisi konularını içeren harika bir Türkçe etkinliği var. Şimdi bu soruları adım adım seninle birlikte çözerek bilgilerimizi pekiştirelim. Hazırsan başlayalım!
3. Etkinlik
Birinci temada yer alan “Albert Einstein” başlıklı serbest okuma metni ile “Hasan Lâtif Sarıyüce” başlıklı metni tür ve anlatıcıları bakımından karşılaştırınız.
Bu etkinlikte iki farklı metni karşılaştırmamız isteniyor. Ancak bize sadece “Hasan Lâtif Sarıyüce” başlıklı metin verilmiş. “Albert Einstein” metni bu sayfada olmadığı için, onun türünü ve anlatımını genel bilgilerimizden yola çıkarak tahmin edeceğiz. Şimdi “Hasan Lâtif Sarıyüce” metnini dikkatlice okuyalım ve özelliklerini belirleyelim.
Adım 1: “Hasan Lâtif Sarıyüce” Metnini İnceleyelim
Metni okuduğumuzda, yazarın “1929 yılında Sungurlu ilçesine bağlı Evci adlı bir dağ köyünde doğdum.” ifadesiyle başladığını görüyoruz. “Doğdum,” “yaşadım,” “öğrendim” gibi fiiller, metnin bizzat Hasan Lâtif Sarıyüce tarafından kendi hayatını anlattığını gösteriyor. Kendi yaşam öyküsünü, deneyimlerini, çocukluğunu, eğitimini, mesleki hayatını anlattığı için bu metin türüne anı veya otobiyografi parçası diyebiliriz. Anlatım ise açıkça birinci kişi ağzından yapılmıştır.
Adım 2: “Albert Einstein” Metnini Tahmin Edelim
Elimizde “Albert Einstein” metni olmasa da, Albert Einstein’ın dünyaca ünlü bir bilim insanı olduğunu hepimiz biliyoruz. Onun gibi önemli bir kişinin hayatını, buluşlarını, başarılarını anlatan metinlere genellikle biyografi deriz. Biyografilerde olaylar ve bilgiler, yazar tarafından dışarıdan bir gözlemci gibi, yani üçüncü kişi ağzından anlatılır.
Şimdi boşlukları dolduralım:
“Hasan Lâtif Sarıyüce” başlıklı metnin türü otobiyografi (anı)‘dir.
Bu metinde birinci kişi anlatım kullanılmaktadır.
“Albert Einstein” başlıklı metnin türü biyografi‘dir.
Bu metinde üçüncü kişi anlatım kullanılmaktadır.
—
4. Etkinlik
Aşağıdaki fiilleri yapılarına göre inceleyerek uygun kutulara yerleştiriniz.
Sevgili öğrencim, bu etkinlikte fiillerin yapılarını (basit, türemiş, birleşik) tekrar edeceğiz. Unutma,
- Basit fiiller: Hiçbir yapım eki almayan ve başka bir kelimeyle birleşmemiş fiillerdir. Sadece çekim ekleri alabilirler.
- Türemiş fiiller: Bir isimden, sıfattan veya başka bir fiilden yapım ekleri alarak yeni bir fiil olan fiillerdir.
- Birleşik fiiller: İki veya daha fazla kelimenin bir araya gelerek oluşturduğu fiillerdir. Bunlar kendi içinde üçe ayrılır:
- Kurallı birleşik fiiller (yeterlilik, tezlik, sürerlilik, yaklaşma fiilleri)
- Yardımcı fiille kurulan birleşik fiiller (etmek, olmak, kılmak, eylemek, buyurmak fiilleriyle kurulanlar)
- Anlamca kaynaşmış birleşik fiiller (genellikle deyim şeklinde olanlar)
Şimdi verilen fiilleri tek tek inceleyip doğru yere yerleştirelim:
Fiiller: Yapayım, Duyabilmiştim, İnceltirler, Anlayamazsın, Aldın mı?, Etkilendim, Gözden kaçırdılar, Ekleyelim, Çözdürüvermiş.
- Yapayım: “Yapmak” fiili kök halindedir, “-ayım” dilek kipi ekidir. Herhangi bir yapım eki almadığı için Basit Fiildir.
- Duyabilmiştim: “Duy-” köküne “-abil-” (yeterlilik fiili) eki gelmiş. Kurallı birleşik fiillerden olduğu için Birleşik Fiildir.
- İnceltirler: “İnce” (sıfat) kelimesinden “-l-” ekiyle “incelmek” fiili, sonra “-t-” ekiyle “inceltmek” fiili türemiştir. Yapım eki aldığı için Türemiş Fiildir.
- Anlayamazsın: “Anla-” fiiline “-yama-” (yeterlilik fiilinin olumsuzu) eki gelmiş. Kurallı birleşik fiillerden olduğu için Birleşik Fiildir.
- Aldın mı?: “Almak” fiili kök halindedir, “-dın” geçmiş zaman ve şahıs ekidir. Herhangi bir yapım eki almadığı için Basit Fiildir.
- Etkilendim: “Etki” (isim) kelimesinden “-len-” ekiyle “etkilenmek” fiili türemiştir. Yapım eki aldığı için Türemiş Fiildir.
- Gözden kaçırdılar: “Gözden kaçırmak” bir deyimdir ve anlamca kaynaşmış birleşik fiildir. Birleşik Fiildir.
- Ekleyelim: “Ekle-” fiili kök halindedir, “-yelim” dilek kipi ekidir. Herhangi bir yapım eki almadığı için Basit Fiildir.
- Çözdürüvermiş: “Çöz-” köküne “-dürüver-” (tezlik fiili) eki gelmiş. Kurallı birleşik fiillerden olduğu için Birleşik Fiildir.
Şimdi bu fiilleri kutularına yerleştirelim:
Basit Fiiller
- Yapayım
- Aldın mı?
- Ekleyelim
Türemiş Fiiller
- İnceltirler
- Etkilendim
Birleşik Fiiller
- Duyabilmiştim
- Anlayamazsın
- Gözden kaçırdılar
- Çözdürüvermiş
Umarım bu açıklamalar fiillerin yapılarını daha iyi anlamana yardımcı olmuştur. Başarılar dilerim!