Merhaba sevgili öğrencim,
Bugünkü Türkçe dersimizde fiillerin yapısını (basit, türemiş, birleşik) inceleyeceğiz. Unutma, fiillerin yapısını bulmak için öncelikle fiilin kökünü ve aldığı ekleri iyi belirlememiz gerekiyor. Yapım eki alıp almadığı veya birden fazla kelimeden oluşup oluşmadığı bize fiilin yapısını gösterecek. Fiilin anlamını değiştiren eklere yapım eki, fiile zaman, kişi gibi anlamlar katan eklere ise çekim eki diyoruz.
Hazırsan, görseldeki soruları adım adım çözmeye başlayalım:
1. Hasan, nerede kanadı kırık bir kuş, hasta bir hayvan bulsa evine getirip tedavi eder.
Çözüm:
- Adım 1: Koyu yazılmış fiilimiz “tedavi eder”.
- Adım 2: Bu fiil, “tedavi” ismi ile “etmek” yardımcı fiilinin birleşmesinden oluşuyor. “Tedavi etmek” bir isim ve bir fiilin bir araya gelerek yeni bir anlam oluşturduğu bir fiildir. Bu tür fiillere yardımcı fiille kurulan birleşik fiiller diyoruz.
- Adım 3: İsim ve yardımcı fiille kurulan bu tür fiiller, birleşik fiil grubuna girer.
Sonuç: Birleşik fiil
2. Doğu Anadolu’da Karasu-Aras, Munzur dağları heybetli bir duvar gibi doğudan batıya uzanır.
Çözüm:
- Adım 1: Koyu yazılmış fiilimiz “uzanır”.
- Adım 2: “Uzanmak” fiilinin köküne baktığımızda, bu fiilin “uzun” sıfatından türediğini görürüz. “Uzun” kelimesine “-an” yapım eki gelerek “uzan-” fiili oluşmuştur. Yani fiil, bir yapım eki almıştır.
- Adım 3: Yapım eki alarak yeni bir fiil olan fiillere türemiş fiil denir.
Sonuç: Türemiş fiil
3. Bunun törelerinin gereği olduğunu söyler.
Çözüm:
- Adım 1: Koyu yazılmış fiilimiz “söyler”.
- Adım 2: Fiilin kökü “söyle-“. Üzerine sadece “-r” geniş zaman eki gelmiştir. “Söyle-” fiil köküdür ve herhangi bir yapım eki almamıştır; sadece çekim eki almıştır.
- Adım 3: Yapım eki almamış, sadece çekim eki almış fiillere basit fiil diyoruz.
Sonuç: Basit fiil
4. Bir gün yanına tuz almayı unutmuş.
Çözüm:
- Adım 1: Koyu yazılmış fiilimiz “unutmuş”.
- Adım 2: Fiilin kökü “unut-“. Üzerine sadece “-muş” duyulan geçmiş zaman eki gelmiştir. “Unut-” fiil köküdür ve herhangi bir yapım eki almamıştır; sadece çekim eki almıştır.
- Adım 3: Yapım eki almamış, sadece çekim eki almış fiillere basit fiil denir.
Sonuç: Basit fiil
5. Domates de tuzsuz yenmez.
Çözüm:
- Adım 1: Koyu yazılmış fiilimiz “yenmez”.
- Adım 2: Fiilin kökü “ye-“. Bu köke “-n-” edilgenlik yapım eki gelmiştir (“ye-n-“). Bu ek, fiilin anlamını ve yapısını değiştirir. Ardından olumsuzluk eki “-mez” eklenmiştir. Fiil, yapım eki aldığı için yapısı değişmiştir.
- Adım 3: Yapım eki alarak yeni bir fiil olan fiillere türemiş fiil diyoruz.
Sonuç: Türemiş fiil
6. Önce Fidan’ı görememiş.
Çözüm:
- Adım 1: Koyu yazılmış fiilimiz “görememiş”.
- Adım 2: Bu fiil, “görebilmek” yeterlik fiilinin olumsuz halidir (“gör-e-me-mek”). “Görebilmek” fiili, “gör-” fiili ile “-e + bilmek” kurallı birleşik fiilinin birleşmesinden oluşur. Olumsuz hali de birleşik fiil olma özelliğini korur.
- Adım 3: İki fiilin belli kurallarla birleşmesiyle oluşan bu tür fiillere birleşik fiil denir.
Sonuç: Birleşik fiil
7. Mehmet, sürüsü ile bu mezarların yanından her geçişte yabani otları koparır.
Çözüm:
- Adım 1: Koyu yazılmış fiilimiz “koparır”.
- Adım 2: Fiilin kökü “kop-“. Bu köke “-ar-” ettirgenlik yapım eki gelmiştir (“kop-ar-“). Bu ek, fiilin anlamını ve yapısını değiştirir. Ardından geniş zaman eki “-ır” eklenmiştir. Fiil, yapım eki aldığı için yapısı değişmiştir.
- Adım 3: Yapım eki alarak yeni bir fiil olan fiillere türemiş fiil diyoruz.
Sonuç: Türemiş fiil
8. Hiç kimse boş dönmez kapısından.
Çözüm:
- Adım 1: Koyu yazılmış fiilimiz “boş dönmez”.
- Adım 2: “Boş dönmek” ifadesi, “bir işten sonuç alamadan geri gelmek” anlamına gelen bir deyimdir. Deyimler, genellikle anlamca kaynaşmış birleşik fiiller grubuna girer çünkü birden fazla kelime bir araya gelerek yeni, mecazlı bir anlam oluşturur.
- Adım 3: Birden fazla kelimenin bir araya gelerek yeni bir anlam oluşturduğu bu tür fiillere birleşik fiil denir.
Sonuç: Birleşik fiil
9. Karabaş keskin dişlerini gösterip bir adım bile attırmamış.
Çözüm:
- Adım 1: Koyu yazılmış fiilimiz “attırmamış”.
- Adım 2: Fiilin kökü “at-“. Bu köke “-tır-” ettirgenlik yapım eki gelmiştir (“at-tır-“). Bu ek, fiilin anlamını ve yapısını değiştirir. Ardından olumsuzluk eki “-ma-” ve duyulan geçmiş zaman eki “-mış” eklenmiştir. Fiil, yapım eki aldığı için yapısı değişmiştir.
- Adım 3: Yapım eki alarak yeni bir fiil olan fiillere türemiş fiil diyoruz.
Sonuç: Türemiş fiil
10. Ovalarına gelen ziyaretçilerine bu efsaneyi bir dua gibi tekrarlayarak Horasan erenlerinin torunları olduklarını söylemekten gurur duyarlar.
Çözüm:
- Adım 1: Koyu yazılmış fiilimiz “gurur duyarlar”.
- Adım 2: Bu fiil, “gurur” ismi ile “duymak” yardımcı fiilinin birleşmesinden oluşuyor. “Gurur duymak” bir isim ve bir fiilin bir araya gelerek yeni bir anlam oluşturduğu bir fiildir. Bu tür fiillere yardımcı fiille kurulan birleşik fiiller diyoruz.
- Adım 3: İsim ve yardımcı fiille kurulan bu tür fiiller, birleşik fiil grubuna girer.
Sonuç: Birleşik fiil
11. Gidip alayım.
Çözüm:
- Adım 1: Koyu yazılmış ifade “Gid