Merhaba sevgili öğrencim, nasılsın? Bugün seninle Türkçe dersimizden metin türleri ve sözcük türleri konusundaki soruları çözeceğiz. Hiç merak etme, adım adım ilerleyerek her şeyi çok güzel anlayacaksın. Hazırsan başlayalım!
5. Etkinlik
Aşağıdaki tabloda metin türleriyle ilgili bilgiler verilmiştir. Bu bilgilerin hangi türle ilgili olduğunu bularak işaretleyiniz.
Bu etkinlikte bize dört farklı metin türü (Günlük, Biyografi, Otobiyografi, Sohbet) ve bunlara ait özellikler verilmiş. Biz de hangi özelliğin hangi metin türüne ait olduğunu bulup işaretleyeceğiz. Hadi tek tek inceleyelim:
1. Yaşanılanlar günü gününe, tarih belirtilerek yazılır.
Çözüm:
Adım 1: Bu tanım, yaşanan olayların her gün, düzenli bir şekilde ve tarih atılarak kaydedildiği bir metin türünü anlatıyor.
Adım 2: Hatırlarsan, Günlük (Günce) türünde kişiler yaşadıkları olayları, düşüncelerini, duygularını günü gününe bir deftere yazar. Tıpkı senin bazen “Bugün okula gittim, çok eğlendim.” diye yazman gibi.
Sonuç: Bu özellik Günlük metin türüne aittir.
(Tabloda “Günlük” sütununa işaretlenecek.)
2. Karşılıklı konuşma havası içinde yazılır. Yazarın bir şeyi kanıtlama amacı yoktur.
Çözüm:
Adım 1: Bu tanım, sanki biriyle karşılıklı konuşuyormuş gibi yazılan, samimi bir üslubu olan ve okuyucuyu ikna etme, ona bir şeyleri ispatlama amacı gütmeyen bir metin türünü anlatıyor.
Adım 2: Sohbet (Söyleşi) türündeki yazılarda yazar, okuyucuyla dertleşir gibi, içten bir dil kullanır. Bilgi verirken bile bunu bir arkadaşıyla konuşuyormuş gibi yapar.
Sonuç: Bu özellik Sohbet metin türüne aittir.
(Tabloda “Sohbet” sütununa işaretlenecek.)
3. Önemli kişilerin hayatının başkası tarafından kaleme alınmasıyla oluşturulmuş yazılardır.
Çözüm:
Adım 1: Bu tanım, ünlü veya önemli bir kişinin hayat hikayesini anlatan, ancak bu hikayeyi o kişinin kendisinin değil, başka bir yazarın kaleme aldığı bir metin türünü açıklıyor.
Adım 2: Bir yazarın, bir bilim insanının ya da bir devlet adamının hayatını, başarılarını, yaşadıklarını araştırarak anlatan eserlere Biyografi (Yaşam Öyküsü) diyoruz. Yazar burada kendi hayatını değil, başkasının hayatını anlatır.
Sonuç: Bu özellik Biyografi metin türüne aittir.
(Tabloda “Biyografi” sütununa işaretlenecek.)
4. Bir kişinin, kendi hayatını yazdığı eserlerdir.
Çözüm:
Adım 1: Bu tanım, bir kişinin kendi yaşam öyküsünü, kendi kaleminden anlattığı bir metin türünü ifade ediyor.
Adım 2: Eğer yazar, kendi doğuşundan o ana kadarki yaşamını, anılarını, başarılarını ve zorluklarını kendisi yazıyorsa, buna Otobiyografi (Öz Yaşam Öyküsü) denir. “Oto” eki burada “kendi” anlamına gelir, yani “kendi biyografisi” demektir.
Sonuç: Bu özellik Otobiyografi metin türüne aittir.
(Tabloda “Otobiyografi” sütununa işaretlenecek.)
Şimdi gelelim ikinci etkinliğimize!
6. Etkinlik
Aşağıdaki cümlelerde geçen altı çizili sözcüklerin türünü tablo üzerinde örnekteki gibi işaretleyiniz.
Bu etkinlikte ise kelimelerin görevlerini, yani türlerini bulacağız: Zarf mı (belirteç), Sıfat mı (ön ad) yoksa İsim mi (ad)? Unutma, bu kelimeler bazen yerlerine ve cümledeki kullanımlarına göre farklı görevler üstlenebilirler. Hadi dikkatlice inceleyelim!
1. Yağmur bulutları toplandı, haydi içeri girelim.
Çözüm:
Adım 1: Altı çizili kelime “içeri”.
Adım 2: “Girelim” fiiline “Nereye girelim?” diye sorduğumuzda “içeri” cevabını alıyoruz. Burada “içeri” kelimesi, fiilin yönünü belirtiyor ve hiçbir ek almamış. Yer-yön bildiren ve fiili etkileyen kelimelere Zarf deriz.
Sonuç: “içeri” kelimesi Zarf‘tır.
(Tabloda “Zarf” sütununa zaten işaretlenmiş.)
2. Yukarıdan gelen seslerin kaynağını hepimiz merak ettik.
Çözüm:
Adım 1: Altı çizili kelime “Yukarıdan”.
Adım 2: “Yukarı” kelimesi normalde bir yer-yön zarfı olabilir. Ama burada “-dan” eki almış. Hatırlarsan yer-yön zarfları ek aldıklarında isimleşirler. “Yukarıdan” kelimesi burada bir yerden, bir noktadan bahsediyor.
Sonuç: “Yukarıdan” kelimesi İsim‘dir.
(Tabloda “İsim” sütununa işaretlenecek.)
3. Masayı biraz ileri çekelim.
Çözüm:
Adım 1: Altı çizili kelime “ileri”.
Adım 2: “Çekelim” fiiline “Nereye çekelim?” diye sorduğumuzda “ileri” cevabını alıyoruz. “İleri” kelimesi fiilin yönünü belirtiyor ve ek almamış.
Sonuç: “ileri” kelimesi Zarf‘tır.
(Tabloda “Zarf” sütununa işaretlenecek.)
4. Aşağı katta oturan komşumla iki saat sohbet ettik.
Çözüm:
Adım 1: Altı çizili kelime “Aşağı”.
Adım 2: “Aşağı” kelimesi burada “kat” ismini niteliyor, yani hangi kat olduğunu belirtiyor. “Hangi kat?” diye sorduğumuzda “aşağı kat” cevabını alıyoruz. İsmi niteleyen kelimelere Sıfat deriz.
Sonuç: “Aşağı” kelimesi Sıfat‘tır.
(Tabloda “Sıfat” sütununa işaretlenecek.)
5. Evlerinin biraz ötesinde derme çatma bir kulübe vardı.
Çözüm:
Adım 1: Altı çizili kelime “ötesinde”.
Adım 2: “Öte” kelimesi normalde yer-yön bildirebilir. Ama burada “-sinde” (hal eki) eki almış. Ek aldığı için artık bir yerin adını (konumunu) belirtiyor, yani isimleşmiş.
Sonuç: “ötesinde” kelimesi İsim‘dir.
(Tabloda “İsim” sütununa işaretlenecek.)
6. Bağına, bahçene, suyuna, toprağına veda ederek geri gidiyorum.
Çözüm:
Adım 1: Altı çizili kelime “geri”.
Adım 2: “Gidiyorum” fiiline “Nereye gidiyorum?” diye sorduğumuzda “geri” cevabını alıyoruz. “Geri” kelimesi fiilin yönünü belirtiyor ve ek almamış.
Sonuç: “geri” kelimesi Zarf‘tır.
(Tabloda “Zarf” sütununa işaretlenecek.)
7. Artık geride özleyeceğim hiçbir şey yok.
Çözüm:
Adım 1: Altı çizili kelime “geride”.
Adım 2: “Geri” kelimesi burada “-de” (bulunma hal eki) eki almış. Ek aldığı için artık bir yerin adını (konumunu) belirtiyor, yani isimleşmiş. Burada “geride kalan” şeylerden bahsediyor.
Sonuç: “geride” kelimesi İsim‘dir.
(Tabloda “İsim” sütununa işaretlenecek.)
8. Çamaşır, balkondan aşağı düşmüş.
Çözüm:
Adım 1: Altı çizili kelime “aşağı”.
Adım 2: “Düşmüş” fiiline “Nereye düşmüş?” diye sorduğumuzda “aşağı” cevabını alıyoruz. “Aşağı” kelimesi fiilin yönünü belirtiyor ve ek almamış.
Sonuç: “aşağı” kelimesi Zarf‘tır.
(Tabloda “Zarf” sütununa işaretlenecek.)
Umarım tüm bu açıklamalar senin için anlaşılır olmuştur. Gördüğün gibi, kelimelerin cümledeki görevlerini anlamak için cümleyi iyi okumak ve kelimeye doğru soruları sormak çok önemli. Anlamadığın bir yer olursa çekinmeden tekrar sorabilirsin! Harikasın!