Merhaba sevgili öğrencilerim,
Bugün Türkçe dersimizdeki etkinliği birlikte çözeceğiz. Özellikle fiillerin kip ve kişi eklerini bulma konusunda pratik yapacağız. Unutmayın, fiillerin anlamlarını ve zamanlarını doğru anlamak için bu ekler bize çok yardımcı olur.
Öncelikle, ikinci görseldeki “DİNLEME METNİ” başlığı altında bir metin görmüyoruz. Sadece bir dinleme etkinliğine yönlendirme ve bir görsel var. Bu nedenle, 5. Etkinlik’teki soruları metinden bağımsız olarak, sadece verilen cümleleri inceleyerek çözeceğiz. İlk görseldeki 4. Etkinlik ise bir proje ödevi olduğu için, şimdilik 5. Etkinlik’teki dil bilgisi sorularına odaklanalım.
Şimdi 5. Etkinlik’teki cümlelere tek tek bakalım ve altı çizili fiillerin kipini ve kişisini bulalım.
1. Çok geçmeden efeler, zeybekler marşlar, türküler söyleyerek köye girdiler.
Çözüm:
- Buradaki fiilimiz “girdiler”. Fiilin kökü “gir-“dir.
- Fiilin sonundaki “-diler” ekine dikkat edelim. “-di” eki, bir olayın geçmişte yaşandığını ve bizim o olaya tanık olduğumuzu gösterir. Bu, Görülen Geçmiş Zaman‘dır. Görülen Geçmiş Zaman da Haber Kipleri‘nden biridir. Haber Kipleri bize zaman hakkında bilgi verir.
- Fiilin sonundaki “-ler” eki ise bu eylemi yapanların “onlar” olduğunu, yani 3. çoğul kişi olduğunu anlatır.
- Sonuç:
- Kip: Haber Kipi (Görülen Geçmiş Zaman)
- Kişi: 3. çoğul kişi
2. Sanki yer yerinden oynamış.
Çözüm:
- Buradaki fiilimiz “oynamış”. Fiilin kökü “oyna-“dır.
- Fiilin sonundaki “-mış” eki, olayın geçmişte yaşandığını ama bizim buna tanık olmadığımızı, başkasından duyduğumuzu veya sonradan fark ettiğimizi belirtir. Bu, Duyulan Geçmiş Zaman‘dır. Duyulan Geçmiş Zaman da Haber Kipleri‘nden biridir.
- Bu eylemi yapan “o” (yer) olduğu için 3. tekil kişidir.
- Sonuç:
- Kip: Haber Kipi (Duyulan Geçmiş Zaman)
- Kişi: 3. tekil kişi
3. Bahçe yolunda, yanıklıkların içinde, ölmemiş yaralı bir düşman askeri yatıyor.
Çözüm:
- Buradaki fiilimiz “yatıyor”. Fiilin kökü “yat-“dır.
- Fiilin sonundaki “-yor” eki, eylemin şu anda, yani konuşma anında devam ettiğini gösterir. Bu, Şimdiki Zaman‘dır. Şimdiki Zaman da Haber Kipleri‘nden biridir.
- Bu eylemi yapan “o” (düşman askeri) olduğu için 3. tekil kişidir.
- Sonuç:
- Kip: Haber Kipi (Şimdiki Zaman)
- Kişi: 3. tekil kişi
4. Bizim gibi birileri ilgilenip yaralarını sarıydı.
Çözüm:
- Buradaki fiilimiz “sarıydı”. Bu fiil, “sarmak” fiilinden gelir ve genellikle “sarmalıydı” veya “sarsaydı” anlamında kullanılır. Yani, bir şeyin yapılması gerektiğini veya yapılmasının iyi olacağını ama yapılmadığını belirtir.
- Bu tür bir gereklilik veya dilek anlamı taşıyan fiiller Dilek Kipleri‘ne girer. Dilek Kipleri, eylemin gerçekleşme zamanından çok, bir dilek, şart, gereklilik veya emir anlamı taşır. Burada “sarmalıydı” anlamında kullanıldığı için Gereklilik Kipi diyebiliriz.
- Eylemi yapan “birileri” (o) olduğu için 3. tekil kişidir.
- Sonuç:
- Kip: Dilek Kipi (Gereklilik Kipi)
- Kişi: 3. tekil kişi
5. Söylediklerinin hiçbirini anlamaz.
Çözüm:
- Buradaki fiilimiz “anlamaz”. Fiilin kökü “anla-“dır.
- Fiilin sonundaki “-maz” eki, eylemin her zaman yapılmadığını, genel bir durumu veya alışkanlığı olumsuz olarak ifade eder. Bu, Geniş Zaman‘ın olumsuz halidir. Geniş Zaman da Haber Kipleri‘nden biridir.
- Bu eylemi yapan “o” olduğu için 3. tekil kişidir.
- Sonuç:
- Kip: Haber Kipi (Geniş Zaman)
- Kişi: 3. tekil kişi
6. Yaralı askere imzalattılar.
Çözüm:
- Buradaki fiilimiz “imzalattılar”. Fiilin kökü “imza-“dan gelir.
- Fiilin sonundaki “-tı” eki, bir olayın geçmişte yaşandığını ve bizim ona tanık olduğumuzu gösterir. Bu, Görülen Geçmiş Zaman‘dır. Görülen Geçmiş Zaman da Haber Kipleri‘nden biridir.
- Fiilin sonundaki “-lar” eki ise bu eylemi yapanların “onlar” olduğunu, yani 3. çoğul kişi olduğunu anlatır.
- Sonuç:
- Kip: Haber Kipi (Görülen Geçmiş Zaman)
- Kişi: 3. çoğul kişi
7. Büyük kayıp vermişler.
Çözüm:
- Buradaki fiilimiz “vermişler”. Fiilin kökü “ver-“dir.
- Fiilin sonundaki “-miş” eki, olayın geçmişte yaşandığını ama bizim buna tanık olmadığımızı, başkasından duyduğumuzu veya sonradan fark ettiğimizi belirtir. Bu, Duyulan Geçmiş Zaman‘dır. Duyulan Geçmiş Zaman da Haber Kipleri‘nden biridir.
- Fiilin sonundaki “-ler” eki ise bu eylemi yapanların “onlar” olduğunu, yani 3. çoğul kişi olduğunu anlatır.
- Sonuç:
- Kip: Haber Kipi (Duyulan Geçmiş Zaman)
- Kişi: 3. çoğul kişi
8. Urumca sorular sordular.
Çözüm:
- Buradaki fiilimiz “sordular”. Fiilin kökü “sor-“dur.
- Fiilin sonundaki “-du” eki, bir olayın geçmişte yaşandığını ve bizim ona tanık olduğumuzu gösterir. Bu, Görülen Geçmiş Zaman‘dır. Görülen Geçmiş Zaman da Haber Kipleri‘nden biridir.
- Fiilin sonundaki “-lar” eki ise bu eylemi yapanların “onlar” olduğunu, yani 3. çoğul kişi olduğunu anlatır.
- Sonuç:
- Kip: Haber Kipi (Görülen Geçmiş Zaman)
- Kişi: 3. çoğul kişi
9. Milletinizin efendiliğine hayranlığımdan ağlıyorum!
Çözüm:
- Buradaki fiilimiz “ağlıyorum”. Fiilin kökü “ağla-“dır.
- Fiilin sonundaki “-yor” eki, eylemin şu anda, yani konuşma anında devam ettiğini gösterir. Bu, Şimdiki Zaman‘dır. Şimdiki Zaman da Haber Kipleri‘nden biridir.
- Fiilin sonundaki “-um” eki ise bu eylemi yapanın “ben” olduğunu, yani 1. tekil kişi olduğunu anlatır.
- Sonuç:
- Kip: Haber Kipi (Şimdiki Zaman)
- Kişi: 1. tekil kişi
Gördüğünüz gibi, fiillerin sonundaki ekler bize hem eylemin ne zaman gerçekleştiğini (kip) hem de kim tarafından yapıldığını (kişi) gösteriyor. Bu ekleri iyi öğrenmek, cümleleri doğru anlamak ve kurmak için çok önemli. Harika bir iş çıkardınız!