Merhaba sevgili öğrencim! Bugün Türkçe dersinde fiillerin kip ve şahıs eklerini bulmakla ilgili çok güzel bir etkinlik yapacağız. Bu konu biraz dikkat gerektirse de, mantığını anladığında ne kadar kolay olduğunu göreceksin. Hazır mısın? Başlayalım!
Hatırlayalım: Fiillerin kip ekleri, eylemin ne zaman yapıldığını (şimdiki zaman, gelecek zaman, geçmiş zaman gibi) veya ne anlama geldiğini (emir, dilek, gereklilik gibi) gösterir. Şahıs ekleri ise o eylemi kimin yaptığını (ben, sen, o, biz, siz, onlar) belirtir. Şimdi her bir cümleyi tek tek inceleyelim.
1. Mayın istasyonu, mayın indirmeye hazır ol!
Buradaki koyu yazılı fiilimiz “ol“.
Çözüm:
Şimdi bu fiile bakalım: “ol”. Bu birine doğrudan bir şey yapmasını söylemek, yani bir emir vermek için kullanılmış, değil mi? “Sen ol” der gibi. Dolayısıyla bu fiil,
emir kipi/2. tekil şahıs
olarak çekimlenmiştir. Zaten örnekte de aynen böyle verilmiş, biz de buradan ipucunu aldık.
2. Bu ne yapıyor Nazmi?
Buradaki koyu yazılı fiilimiz “yapıyor“.
Çözüm:
Fiilimiz “yapıyor”. Bu fiildeki “-yor” ekini görüyor musun? Bu ek, eylemin şu anda yapıldığını, yani şimdiki zamanı anlatır. Peki kim yapıyor bu eylemi? “Bu” yapıyor. “Bu” dediğimiz şey veya kişi, konuşan ve dinleyen dışında kalan tek bir varlık olduğu için, 3. tekil şahıs oluyor. O zaman fiilimiz:
şimdiki zaman kipi/3. tekil şahıs
olarak çekimlenmiştir.
3. Bilmem.
Buradaki koyu yazılı fiilimiz “bilmem“.
Çözüm:
“Bilmem” fiiline dikkat edelim. Fiil kökümüz “bil-“. “-me-” olumsuzluk ekidir. Yani “bilmiyorum” demek yerine, “bilmem” demiş. Bu genellikle geniş zamanın olumsuzu olarak kullanılır. “Ben bilmem” deriz, değil mi? Bu yüzden kim sorusunun cevabı “ben” olduğu için, 1. tekil şahıs olur.
geniş zaman kipi/1. tekil şahıs
olarak çekimlenmiştir.
4. Baksana hâline.
Buradaki koyu yazılı fiilimiz “baksana“.
Çözüm:
“Baksana” fiili, “bak!” emrinin biraz daha yumuşatılmış, rica veya dikkat çekme amaçlı bir şeklidir. “Bak” deseydik direkt emir olurdu. “Baksana” da birine bir şeyi yapmasını söylemek olduğu için yine emir kipi grubuna girer. Kimin bakmasını istiyoruz? “Senin” bakmanı istiyoruz. Bu durumda şahıs ekimiz de 2. tekil şahıs olur.
emir kipi/2. tekil şahıs
olarak çekimlenmiştir.
5. Nerede kaldınız?
Buradaki koyu yazılı fiilimiz “kaldınız“.
Çözüm:
“Kaldınız” fiiline bakalım. “-dı” ekini görüyor musun? Bu ek, eylemin geçmişte yaşandığını ve konuşan kişinin bu duruma tanık olduğunu gösterir. Buna görülen geçmiş zaman deriz. Peki kim kaldı? “Siz” kaldınız. Bu da 2. çoğul şahıs demektir.
görülen geçmiş zaman kipi/2. çoğul şahıs
olarak çekimlenmiştir.
6. Heyecan ve üzüntüden kesinlikle uzak durmalı.
Buradaki koyu yazılı fiilimiz “durmalı“.
Çözüm:
“Durmalı” fiilindeki “-malı” ekine dikkat edelim. Bu ek, bir şeyin yapılması gerektiğini, bir zorunluluk veya gereklilik olduğunu anlatır. Yani bu fiil gereklilik kipiyle çekimlenmiştir. Peki kim uzak durmalı? Cümlede açıkça belirtilmese de, “o” (bir başkası) uzak durmalı anlamı var. Bu da 3. tekil şahıs demektir.
gereklilik kipi/3. tekil şahıs
olarak çekimlenmiştir.
7. Gözünü seveyim.
Buradaki koyu yazılı fiilimiz “seveyim“.
Çözüm:
“Seveyim” fiilindeki “-e” ve “-yim” eklerine bakalım. “-e” veya “-a” eki, bir şeyi istediğimizi, dilediğimizi anlatır. Buna dilek-istek kipi deriz. Peki kim seveyim? “Ben” seveyim. Bu da 1. tekil şahıs demektir.
dilek-istek kipi/1. tekil şahıs
olarak çekimlenmiştir.
8. Askerler kazanları körüklediler.
Buradaki koyu yazılı fiilimiz “körüklediler“.
Çözüm:
“Körüklediler” fiilindeki “-di” ekini gördün mü? Bu ek yine görülen geçmiş zaman ekidir. Eylem geçmişte olmuş ve görmüşüz. Peki kim körükledi? “Askerler” körükledi. “Askerler” birden fazla kişi olduğu için ve konuşan, dinleyen dışında oldukları için “onlar” grubuna girer. Yani 3. çoğul şahıs.
görülen geçmiş zaman kipi/3. çoğul şahıs
olarak çekimlenmiştir.
9. Yetiştir bizi!
Buradaki koyu yazılı fiilimiz “yetiştir“.
Çözüm:
“Yetiştir” fiili, birine bir şey yapmasını söylemek, yani emir vermek için kullanılmış. “Sen yetiştir” der gibi. Bu yüzden emir kipi olur. Kim yetiştirsin? “Sen” yetiştir. Bu da 2. tekil şahıs demektir.
emir kipi/2. tekil şahıs
olarak çekimlenmiştir.
10. İyileşip en yakın zamanda aramıza dönecek.
Buradaki koyu yazılı fiilimiz “dönecek“.
Çözüm:
Son fiilimiz “dönecek”. “-ecek” ekini hemen fark ettin mi? Bu ek, eylemin gelecekte gerçekleşeceğini anlatır. Yani gelecek zaman kipi kullanılmıştır. Peki kim dönecek? “O” dönecek. Bu da 3. tekil şahıs demektir.
gelecek zaman kipi/3. tekil şahıs
olarak çekimlenmiştir.
Aferin sana! Gördün mü, biraz dikkatle bütün fiillerin kip ve şahıs eklerini doğru bir şekilde bulduk. Bu konuyu tekrar ettikçe ve bol bol alıştırma yaptıkça çok daha iyi anlayacaksın. Unutma, fiillerin anlamı ve aldıkları ekler bize çok şey anlatır!