Merhaba sevgili öğrencim, bugün seninle Türkçe dersimizden fiiller konusundaki soruları çözeceğiz. Hiç merak etme, adım adım ilerleyeceğiz ve her şeyi en güzel şekilde anlayacaksın. Hazırsan başlayalım!
10. Aşağıda yer alan cümlelerdeki fiillerin anlam özelliklerini belirleyip ilgili kutulara yerleştiriniz.
Bu soruda bizden ne istiyor biliyor musun? Cümlelerdeki fiillerin hangi anlama geldiğini bulup onları doğru kutucuklara yerleştirmemizi istiyor. Fiillerin üç ana anlam özelliği vardı, hatırlıyor musun?
- İş (Kılış) Fiilleri: Öznenin isteğiyle gerçekleşen, bir nesneyi etkileyen fiillerdir. Cümleye “Neyi?”, “Kimi?” sorularını sorduğumuzda cevap alabiliyorsak bu bir iş fiilidir.
- Oluş Fiilleri: Öznenin iradesi dışında, kendiliğinden ve zamanla meydana gelen bir değişimi bildiren fiillerdir. Bir durumdan başka bir duruma geçişi anlatır.
- Durum Fiilleri: Öznenin içinde bulunduğu durumu anlatan, bir nesneyi etkilemeyen fiillerdir. “Neyi?”, “Kimi?” sorularına cevap vermezler.
Şimdi her bir cümleyi tek tek inceleyelim ve hangi fiil türüne ait olduğuna karar verelim:
- a. Elif nine ilaçlarını aldı.
Buradaki fiilimiz “aldı”. Elif nine bir şeyi alıyor, yani bir iş yapıyor. Peki, neyi alıyor? “İlaçlarını” alıyor. “Neyi?” sorusuna cevap verebildiğimiz için bu bir İş (Kılış) Fiili‘dir.
- b. Hemen perdeyi çekti.
Buradaki fiilimiz “çekti”. Birisi perdeyi çekiyor, yani bir eylemde bulunuyor. Neyi çekti? “Perdeyi” çekti. Yine “Neyi?” sorusuna cevap verebildiğimiz için bu da bir İş (Kılış) Fiili‘dir.
- c. Babaannelerinin yanına koştular.
Buradaki fiilimiz “koştular”. Onlar koştular, yani bir hareket yaptılar. Koşmak, öznenin kendi isteğiyle yaptığı bir hareketi, bir durumu anlatır. “Neyi?” veya “Kimi?” sorularına cevap vermez. Bu yüzden bu bir Durum Fiili‘dir.
- ç. Altı aydır bu zil hiç çalmamıştı.
Buradaki fiilimiz “çalmamıştı”. Zil kendi kendine bir şeyi etkilemiyor, sadece bir süredir çalışmadığı, yani bir durumunu ifade ediyor. “Neyi çalmamıştı?” diye soramayız. Bu da bir Durum Fiili‘dir.
- d. Soldaki çiçekler solmuş.
Buradaki fiilimiz “solmuş”. Çiçekler kendi isteğiyle mi soldu? Hayır. Zamanla, kendiliğinden bir değişim yaşadı. Canlılığını yitirdi, rengi değişti. İşte bu tür, öznenin iradesi dışında, zamanla gerçekleşen değişimleri anlatan fiillere Oluş Fiili diyoruz.
- e. Sevinçle yerinden kalktı.
Buradaki fiilimiz “kalktı”. Birisi kalktı, yani bir hareket yaptı. Tıpkı “koşmak” gibi, “kalkmak” da öznenin kendi isteğiyle yaptığı bir hareketi, bir durumu ifade eder. “Neyi?” veya “Kimi?” sorusuna cevap vermediği için bu da bir Durum Fiili‘dir.
- f. Kar bir süre yağmadı.
Buradaki fiilimiz “yağmadı”. Karın yağmaması, bir durumun gerçekleşmediğini anlatır. Kar, kendi isteğiyle bir şeyi etkilemiyor veya zamanla bir değişime uğramıyor (yağma eylemi açısından). Bir doğa olayının “gerçekleşmeme” durumunu ifade ediyor. “Neyi yağmadı?” diyemeyiz. Bu da bir Durum Fiili‘dir.
Sonuç:
İş (Kılış) Fiilleri:
- Elif nine ilaçlarını aldı.
- Hemen perdeyi çekti.
Oluş Fiilleri:
- Soldaki çiçekler solmuş.
Durum Fiilleri:
- Babaannelerinin yanına koştular.
- Altı aydır bu zil hiç çalmamıştı.
- Sevinçle yerinden kalktı.
- Kar bir süre yağmadı.
—
11. Aşağıdaki fiilleri tabloda belirtilen ifadelere uygun olarak 3. tekil kişi ekiyle çekimleyiniz.
Harika bir soru daha! Bu soruda ise fiilleri, verilen kiplere göre ve 3. tekil şahıs (yani “o”) için çekimlememiz isteniyor. Ayrıca hem olumlu, hem olumsuz, hem de soru halini yazacağız. Hadi her bir fiili ve kipini inceleyelim.
Unutma, 3. tekil kişi “o” demek. Yani fiilleri hep “o kur-, o kapla-” gibi düşüneceğiz. Fiil çekimlerinde olumlu, olumsuz ve soru biçimlerini oluştururken eklerin nasıl geldiğine dikkat edelim.
Şimdi her bir fiili ve kipini tek tek çekimleyelim:
1. kur- (geniş zaman kipi)
Geniş zaman, eylemin her zaman yapıldığını, alışkanlık olduğunu veya genel bir durumu anlatır. 3. tekil kişi için fiil kökünden sonra “-r, -ar, -er” eklerinden uygun olanı gelir. Olumsuzda “-maz, -mez” kullanılır, soruda ise kip ekinden sonra “-mı, -mi, -mu, -mü” gelir.
- Olumlu: kur- + -ar = kurar
- Olumsuz: kur- + -maz = kurmaz
- Soru: kur- + -ar + mı = kurar mı?
2. kapla- (duyulan geçmiş zaman kipi)
Duyulan geçmiş zaman, başkasından duyulan veya sonradan fark edilen eylemleri anlatır. 3. tekil kişi için fiil kökünden sonra “-mış, -miş, -muş, -müş” eklerinden uygun olanı gelir. Olumsuzda “-ma, -me” olumsuzluk ekinden sonra kip eki gelir, soruda ise kip ekinden sonra “-mı, -mi, -mu, -mü” gelir.
- Olumlu: kapla- + -mış = kaplamış
- Olumsuz: kapla- + -ma + -mış = kaplamamış
- Soru: kapla- + -mış + mı = kaplamış mı?
3. oyna- (şimdiki zaman kipi)
Şimdiki zaman, eylemin şu anda gerçekleştiğini anlatır. 3. tekil kişi için fiil kökünden sonra “-yor” eki gelir. Eğer fiil ünlü harfle bitiyorsa, “-yor” ekinden önce ünlü daralması olabilir (oyna-yor > oynuyor). Olumsuzda “-mı, -mi, -mu, -mü” olumsuzluk eki “-yor”dan önce gelir ve ünlü daralmasına uğrar (oyna-mı-yor > oynamıyor). Soruda ise “-yor” ekinden sonra “-mu, -mü” gelir.
- Olumlu: oyna- + -yor = oynuyor
- Olumsuz: oyna- + -mı + -yor = oynamıyor
- Soru: oyna- + -yor + mu = oynuyor mu?
4. çalış- (görülen geçmiş zaman kipi)
Görülen geçmiş zaman, eylemin geçmişte yaşandığını ve bizim de buna şahit olduğumuzu anlatır. 3