Merhaba sevgili öğrencim,
Bugünkü Türkçe dersimizde fiillerin zamanlarını ve şimdiki zaman kipinin özelliklerini öğreneceğiz. Hiç merak etme, adım adım ilerleyeceğiz ve her şeyi kolayca anlayacaksın. Hazırsan başlayalım!
7. Etkinlik: Aşağıdaki cümlelerde koyu harflerle yazılmış çekimli fiilleri inceleyiniz. Eylemin zamanını dikkate alarak cümleleri örnekteki gibi eşleştiriniz.
Bu etkinlikte, cümlelerde koyu yazılmış fiillere bakacağız ve bu fiillerin bize eylemin ne zaman yapıldığını anlattığını bulacağız. Yani eylemin zamanını belirleyip, doğru açıklamayla eşleştireceğiz. Tıpkı bir dedektif gibi ipuçlarını takip edeceğiz!
Şimdi her bir cümleyi tek tek inceleyelim ve doğru eşleştirmeyi yapalım:
a) Ayşe yarınki piknik için hazırlık yapıyor.
Çözüm:
- Buradaki fiilimiz “yapıyor”. “-yor” eki şimdiki zaman ekidir. Bu ek, eylemin tam da şu an, yani konuşma anında yapıldığını anlatır. Cümlede “yarınki” kelimesi olsa da, “yapıyor” fiili eylemin şu anda devam ettiğini veya yakın gelecekteki bir planın şu anki durumunu gösterir.
- Bu yüzden, bu cümledeki eylem, söylendiği anda yapılmaktadır.
- Bu eşleştirme zaten örnekte verilmiş.
b) Eve gelir gelmez odasına gitmiş.
Çözüm:
- Buradaki fiilimiz “gitmiş”. “-miş” eki duyulan geçmiş zaman (öğrenilen geçmiş zaman) ekidir. Bu ek, eylemin geçmişte yapıldığını ama konuşanın bu eyleme şahit olmadığını, eylemi başkasından duyduğunu ya da sonradan fark ettiğini anlatır.
- Bu durumda, eylem başkasından duyulmuştur.
c) Yazın hep beraber güzel bir tatil yapacağız.
Çözüm:
- Buradaki fiilimiz “yapacağız”. “-acak/-ecek” eki gelecek zaman ekidir. Bu ek, eylemin henüz gerçekleşmediğini, ileride, gelecekte yapılacağını anlatır.
- Bu durumda, eylem henüz gerçekleşmemiştir.
ç) Günün ilk saatlerinde deniz kenarında yürürüm.
Çözüm:
- Buradaki fiilimiz “yürürüm”. “-r” eki geniş zaman ekidir. Geniş zaman, eylemin her zaman, sürekli olarak yapıldığını, bir alışkanlık olduğunu veya genel bir gerçeği anlatan zamandır.
- Bu durumda, eylem her zaman yapılır.
d) Makalesini geçen yıl dergide yayımladı.
Çözüm:
- Buradaki fiilimiz “yayımladı”. “-dı/-di” eki görülen geçmiş zaman (bilinen geçmiş zaman) ekidir. Bu ek, eylemin geçmişte yapıldığını ve konuşanın bu eyleme bizzat şahit olduğunu veya eylemin kesin olarak gerçekleştiğini bildiğini anlatır.
- Bu durumda, eylem geçmişte yapılmıştır.
Sonuç:
- a) Ayşe yarınki piknik için hazırlık yapıyor. → Eylem söylendiği anda yapılmaktadır.
- b) Eve gelir gelmez odasına gitmiş. → Eylem başkasından duyulmuştur.
- c) Yazın hep beraber güzel bir tatil yapacağız. → Eylem henüz gerçekleşmemiştir.
- ç) Günün ilk saatlerinde deniz kenarında yürürüm. → Eylem her zaman yapılır.
- d) Makalesini geçen yıl dergide yayımladı. → Eylem geçmişte yapılmıştır.
8. Etkinlik: Aşağıdaki fiilleri şimdiki zaman kip ekiyle çekimleyerek birer cümlede kullanınız. Bu fiillerin çekimlenmiş hâllerinde oluşan değişimi açıklayınız.
Şimdiki zaman eki “-yor” ile fiilleri çekimlerken bazen fiilin kökünde küçük bir değişiklik olur. İşte bu değişikliği ve nedenini inceleyeceğiz. Hazır ol, dilbilgisinin gizemli dünyasına giriyoruz!
gizlemek:
Çözüm:
- Fiil kökü: gizle-
- Şimdiki zaman eki “-yor” geldiğinde, fiil kökünün sonundaki “e” sesi, “i” sesine dönüşür.
- Çekimlenmiş hali: gizliyor
- Cümle: Annem, sürpriz hediyeyi benden gizliyor.
kaplamak:
Çözüm:
- Fiil kökü: kapla-
- Şimdiki zaman eki “-yor” geldiğinde, fiil kökünün sonundaki “a” sesi, “ı” sesine dönüşür.
- Çekimlenmiş hali: kaplıyor
- Cümle: Baharın gelişiyle ağaçlar yemyeşil yapraklarla kaplıyor.
oynamak:
Çözüm:
- Fiil kökü: oyna-
- Şimdiki zaman eki “-yor” geldiğinde, fiil kökünün sonundaki “a” sesi, “ı” sesine dönüşür.
- Çekimlenmiş hali: oynıyor
- Cümle: Kardeşim, bahçede arkadaşlarıyla top oynıyor.
cevaplamak:
Çözüm:
- Fiil kökü: cevapla-
- Şimdiki zaman eki “-yor” geldiğinde, fiil kökünün sonundaki “a” sesi, “ı” sesine dönüşür.
- Çekimlenmiş hali: cevaplıyor
- Cümle: Öğretmenimiz, ders sonunda sorularımızı tek tek cevaplıyor.
Oluşan Değişimin Nedeni:
Sevgili öğrencim, yukarıdaki örneklerde gördüğün gibi, fiil köklerinin sonu “a” veya “e” ünlüleriyle bittiğinde ve bu fiillere şimdiki zaman eki “-yor” geldiğinde, fiil kökündeki “a” veya “e” ünlüsü daralarak “ı”, “i”, “u” veya “ü” ünlülerine dönüşür. Bu dil olayına ünlü daralması denir.
Yani “gizle-yor” yerine “gizliyor”, “kapla-yor” yerine “kaplıyor” deriz. Bu daralma, konuşma dilinde daha akıcı ve kolay telaffuz sağlamak için ortaya çıkar. Türkçemizin ne kadar uyumlu bir dil olduğunu görüyor musun?