Merhaba sevgili öğrencim, Türkçe dersimizin bu bölümünde hem metin anlama hem de anlatım bozuklukları konusunu pekiştireceğiz. Sana gönderdiğim görselleri dikkatlice inceledim ve şimdi soruları adım adım, anlaşılır bir dille çözeceğiz. Hazırsan başlayalım!
6. Etkinlik
İnsanların gerçek potansiyellerinin ortaya çıkmasında fiziksel, sosyal ve kültürel etmenlerin rolü ile ilgili düşüncelerinizi arkadaşlarınıza anlatınız.
Çözüm:
Sevgili öğrencim, bu soru senden Âşık Veysel metnini okuduktan sonra kendi düşüncelerini ifade etmeni istiyor. Yani tek bir doğru cevabı olmayan, senin yorumlamana açık bir soru. Ama ben sana nasıl düşünebileceğin konusunda yardımcı olayım:
Adım 1: Soruyu Anlamak
Soru, bir insanın yeteneklerini, güçlü yönlerini ortaya çıkarmasında çevresindeki fiziksel (bedensel özellikler, sağlık durumu), sosyal (aile, arkadaşlar, toplum) ve kültürel (gelenekler, sanat, eğitim) etkenlerin ne kadar önemli olduğunu sorguluyor. Âşık Veysel’in hayat hikayesi bu konuda bize çok güzel ipuçları veriyor.
Adım 2: Âşık Veysel Metniyle İlişkilendirmek
- Fiziksel Etmen: Âşık Veysel, küçük yaşta çiçek hastalığı yüzünden gözlerini kaybetmiş. Bu, onun hayatındaki en büyük fiziksel engel olmuş. Ancak bu engel, onun müziğe ve şiire yönelmesine, iç dünyasını zenginleştirmesine neden olmuş. Yani fiziksel bir zorluk, onun potansiyelini farklı bir alanda ortaya çıkarmasına vesile olmuş.
- Sosyal Etmen: Ailesi, özellikle babası, onun saz çalmayı öğrenmesi için destek olmuş. Sazı çalmaya başlamasıyla içindeki yetenekler filizlenmiş. Köyündeki insanlar, arkadaşları da onun bu yolculuğunda birer dinleyici ve destekçi olmuş olabilir. Sosyal çevresi, onun bir âşık olarak kendini geliştirmesine olanak sağlamış.
- Kültürel Etmen: Âşık Veysel, doğduğu topraklarda “âşık geleneği”nin güçlü olduğu bir kültürde büyümüş. Halk ozanlarının hikayeleri, türküleri, deyişleri onun dünyasına yön vermiş. Bu kültürel miras, onun bir âşık olarak yetişmesinde ve kendi şiirlerini, türkülerini üretmesinde çok büyük bir rol oynamış.
Adım 3: Kendi Düşüncelerini Oluşturmak
Bu metinden de anladığımız gibi, bir insanın potansiyelini keşfetmesinde ve geliştirmesinde bu üç etkenin de önemli rolü var. Bazen bir engel, bizi farklı yollara yönlendirebilir ve yeni yeteneklerimizi keşfetmemizi sağlayabilir. Ailemizin ve arkadaşlarımızın desteği, içinde bulunduğumuz toplumun değerleri ve kültürü de bizi şekillendirir. Sen de kendi hayatından veya çevrenden örnekler vererek bu düşüncelerini zenginleştirebilirsin.
Unutma, her insan farklıdır ve her birimizin potansiyeli farklı etkenlerle ortaya çıkar. Önemli olan, bu etkenleri fark edip kendi yolumuzu bulmaktır.
7. Etkinlik
Aşağıdaki cümlelerin hangilerinde anlatım bozukluğu vardır? İşaretleyiniz.
Çözüm:
Şimdi sıra geldi anlatım bozukluklarını bulmaya! Bir cümlenin doğru, açık ve anlaşılır olması için anlatım bozukluğu içermemesi gerekir. Her bir cümleyi tek tek inceleyelim:
Tatille ailesi ile beraber çıkacaktı.
Burada “ailesi ile” zaten “ailesiyle” anlamına geliyor. “Beraber” kelimesi de aynı anlamı pekiştiriyor. Yani “ile” ve “beraber” kelimeleri birlikte kullanıldığında gereksiz bir tekrara yol açıyor. Cümle “Tatille ailesiyle çıkacaktı.” veya “Tatille ailesiyle beraber çıkacaktı.” şeklinde olmalıydı. Bu bir gereksiz sözcük kullanımı hatasıdır.
Anlatım bozukluğu var.
Neden bu filmi seçtiğimi bilmiyorum.
Bu cümlede herhangi bir anlatım bozukluğu bulunmamaktadır. Her şey yerli yerinde ve anlam açık.
Anlatım bozukluğu yok.
Bu yıl tiyatrolarda perdeler erken kapandı.
Bu cümle de anlam ve yapı açısından doğru kurulmuştur. Bir sorun göremiyoruz.
Anlatım bozukluğu yok.
Bizi lafa tutması son aracı kaçırmamızı sağladı.
“Sağlamak” kelimesi genellikle olumlu durumlar için kullanılır, mesela “başarı sağladı”, “huzur sağladı” gibi. Oysa burada “aracı kaçırmak” gibi olumsuz bir durumdan bahsediliyor. Olumsuz bir sonucun nedeni olmak için “neden oldu”, “yol açtı” gibi kelimeler kullanılmalıydı. Bu bir yanlış anlamda sözcük kullanımı hatasıdır.
Anlatım bozukluğu var.
Sıcaklar, bahçedeki ağaçları hatta çiçekleri bile kuruttu.
“Hatta” kelimesi, bir şeyin daha önemlisini veya daha şiddetlisini belirtmek için kullanılır. Genellikle küçükten büyüğe, kolaydan zora doğru bir sıralama yaparız. Çiçekler, ağaçlara göre sıcaklara karşı daha dayanıksızdır. Dolayısıyla sıralamanın “çiçekleri hatta ağaçları bile” şeklinde olması daha mantıklı olurdu. Bu, bir sıralama ve mantık hatasıdır.
Anlatım bozukluğu var.
Şiir, duyguların coşkulu anlatımıdır.
Bu cümlede de herhangi bir anlatım bozukluğu yoktur. Anlam net ve ifade doğru.
Anlatım bozukluğu yok.
Sonuç: Anlatım bozukluğu olan cümleler şunlardır:
- Tatille ailesi ile beraber çıkacaktı.
- Bizi lafa tutması son aracı kaçırmamızı sağladı.
- Sıcaklar, bahçedeki ağaçları hatta çiçekleri bile kuruttu.
8. Etkinlik
Aşağıda, anlatım bozukluğu olan cümlelerle anlatım bozukluğunun nedenleri verilmiştir. Bu cümlelerdeki anlatım bozukluğunu nedenleri ile örnekteki gibi eşleştiriniz.
Çözüm:
Şimdi de verilen cümlelerdeki anlatım bozukluklarının nedenlerini bulup, sağdaki açıklamalarla eşleştirelim. Her bir cümleyi dikkatlice okuyalım ve hatayı tespit edelim.
a) Tabloyu almaktan vazgeçince parasını geri iade ettik.
Adım 1: Hatayı Bulmak
“İade etmek” zaten bir şeyi “geri vermek” demektir. Dolayısıyla “geri” kelimesi burada fazladan kullanılmıştır. “Geri iade etmek” yerine sadece “iade ettik” demek yeterlidir.
Adım 2: Nedenini Eşleştirmek
Bu, aynı anlama gelen iki kelimenin birlikte kullanılmasıdır.
Eşleşme:Gereksiz sözcük kullanımından kaynaklanan anlatım bozukluğu.
b) Hastanede beni ziyaret eden ilk arkadaşım oldu.
Adım 1: Hatayı Bulmak
“İlk” kelimesi, “beni ziyaret eden ilk arkadaşım” şeklinde, yani “ilk” kelimesinin “ziyaret eden” eylemini nitelemesi gerekir. Cümlenin doğru hali “Hastanede beni ilk ziyaret eden arkadaşım oldu.” şeklinde olmalıydı. “İlk” kelimesi yanlış yerde kullanılmış.
Adım 2: Nedenini Eşleştirmek
Kelimenin cümle içindeki konumu yanlış.
Eşleşme:Bir sözcüğün yanlış yerde kullanılmasından kaynaklanan anlatım bozukluğu.
c) Okulumuza karşılıksız bağışta bulundular.
Adım 1: Hatayı Bulmak
“Bağış” kelimesi zaten bir karşılık beklemeden yapılan yardımı ifade eder. Bu yüzden “karşılıksız” kelimesi burada gereksizdir. “Okulumuza bağışta bulundular.” demek yeterlidir.
Adım 2: Nedenini Eşleştirmek
Yine aynı anlama gelen bir ifadenin tekrarı söz konusu.
Eşleşme:Gereksiz sözcük kullanımından kaynaklanan anlatım bozukluğu.
d) Hava çok sıcak, mutlaka sizler de terliyor olmalısınız.
Adım 1: Hatayı Bulmak
“Mutlaka” kelimesi kesinlik bildirir (“kesinlikle terliyorsunuz” gibi), oysa “olmalısınız” kelimesi bir ihtimal veya tahmini ifade eder (“belki terliyorsunuzdur” gibi). Kesinlik bildiren bir kelime ile ihtimal bildiren bir kelime aynı cümlede bir araya geldiğinde anlamca çelişir.
Adım 2: Nedenini Eşleştirmek
Anlamları birbirine zıt veya uyuşmayan kelimeler kullanılmış.
Eşleşme:Anlamca çelişen sözcüklerin bir arada kullanılmasından kaynaklanan anlatım bozukluğu.
e) Diploma için ikişer resim getirin.
Adım 1: Hatayı Bulmak
“İkişer” kelimesi, paylaştırma sayı sıfatıdır (her bir kişiye iki tane gibi). Ancak burada tek bir kişinin diploma için toplam “iki” resim getirmesi isteniyor. “İkişer” yerine “iki” kelimesi kullanılmalıydı. “İkişer” kelimesi yanlış anlamda kullanılmış.
Adım 2: Nedenini Eşleştirmek
Sözcük, cümlede ifade etmek istenen anlamı karşılamıyor.
Eşleşme:Bir sözcüğün yanlış anlamda kullanılmasına dayanan anlatım bozukluğu.
f) Küçük kızın saçları bir hayli büyümüştü.
Adım 1: Hatayı Bulmak
Canlılar “büyür”, saçlar ise “uzar”. “Büyümek” kelimesi saçlar için yanlış bir kullanımdır.
Adım 2: Nedenini Eşleştirmek
Yine sözcük, cümlede ifade etmek istenen anlamı doğru şekilde yansıtmıyor.
Eşleşme:Bir sözcüğün yanlış anlamda kullanılmasına dayanan anlatım bozukluğu.
g) Otobüsler, kalkış saati geldiğinde bir saniye bile beklemez, bir dakika bile beklemez.
Adım 1: Hatayı Bulmak
“Bir saniye bile beklemez” ifadesi, zaten çok kısa bir sürenin bile beklenmediğini anlatır. Eğer bir saniye bile beklenmiyorsa, bir dakika hiç beklenmez. Bu ifadeler arasında bir mantık ve sıralama hatası vardır. Küçükten büyüğe sıralama yapılırken, “bir dakika bile beklemez” ifadesinden sonra “hatta bir saniye bile beklemez” denilseydi mantıklı olabilirdi. Ancak mevcut haliyle sıralama hatalıdır.
Adım 2: Nedenini Eşleştirmek
Cümledeki düşünceler arasında mantıksal bir sıra veya uygunluk bulunmuyor.
Eşleşme:Sıralama ve mantık yanlışlığından kaynaklanan anlatım bozukluğu.
Umarım bu açıklamalar, anlatım bozukluklarını daha iyi anlamana yardımcı olmuştur. Unutma, doğru ve etkili konuşmak ve yazmak için bu hatalara dikkat etmek çok önemlidir. Başarılar dilerim!