Merhaba sevgili öğrencim,
Umarım iyisindir. Bugün seninle fiillerin anlam özelliklerini ve kiplerini daha iyi anlamak için harika bir çalışma yapacağız. Sakın gözün korkmasın, adım adım ilerleyerek her şeyi çözeceğiz. Hazırsan başlayalım!
5.Etkinlik Aşağıdaki cümlelerde geçen fiillerin anlam özelliklerini örnekteki gibi gerekçesiyle beraber yazınız.
Bu etkinlikte fiillerin üç temel anlam özelliğini hatırlayacağız: Kılış, Durum ve Oluş fiilleri.
- Kılış (İş) Fiilleri: Öznenin kendi isteğiyle yaptığı, bir nesneye etki eden veya nesne alabilen fiillerdir. “Neyi, kimi?” sorularına cevap verirler.
- Durum Fiilleri: Öznenin içinde bulunduğu durumu anlatan, nesne alamayan fiillerdir. Öznenin isteğiyle gerçekleşirler ama bir nesneyi etkilemezler. “Ne yapıyor?” sorusuna cevap verirler.
- Oluş Fiilleri: Öznenin iradesi dışında kendiliğinden olan, zamanla bir değişimi veya gelişimi anlatan fiillerdir. Nesne almazlar.
Şimdi cümlelere tek tek bakalım:
“İşten çıktıktan sonra evine doğru yürüdü.”
fiili anlam özelliğine göre durum fiilidir. Çünkü öznenin kendi isteğiyle yaptığı bir hareketi anlatır ve nesne almaz (neyi yürüdü? kimi yürüdü? diye soramayız).
“Seni bir yerlerden hatırlıyorum.”
fiili anlam özelliğine göre kılış fiilidir. Çünkü öznenin yaptığı zihinsel bir eylemi anlatır ve “seni” kelimesiyle nesne alabilmiştir (kimi hatırlıyorum? seni).
“Yeni aldığım çanta masanın üzerinde duruyordu.”
fiili anlam özelliğine göre durum fiilidir. Çünkü çantanın içinde bulunduğu bir durumu anlatır ve nesne almaz. Çanta bunu kendi isteğiyle yapmaz ama bu bir oluş (değişim) da değildir.
“Akşam yaptığımız kardan adam, sabahleyin erimişti.”
fiili anlam özelliğine göre oluş fiilidir. Çünkü kardan adamın iradesi dışında, kendiliğinden zamanla gerçekleşen bir değişimi (katı halden sıvı hale geçme) anlatır.
“Tabaktaki son lokmayı da iştahla yedi.”
fiili anlam özelliğine göre kılış fiilidir. Çünkü öznenin kendi isteğiyle yaptığı bir eylemi anlatır ve “lokmayı” kelimesiyle nesne almıştır (neyi yedi? lokmayı).
“Misafirler için hazırladığı kek pişti.”
fiili anlam özelliğine göre oluş fiilidir. Çünkü kekin iradesi dışında, kendiliğinden (ısı etkisiyle) zamanla gerçekleşen bir değişimi (çiğ halden pişmiş hale geçme) anlatır.
***
6.Etkinlik Aşağıdaki tabloyu örnekteki gibi uygun şekilde doldurunuz.
Bu etkinlikte fiillerin kiplerini belirleyeceğiz. Fiil kipleri iki ana gruba ayrılır:
- Haber Kipleri (Bildirme Kipleri): Eylemin ne zaman yapıldığını (geçmişte, şimdi, gelecekte veya her zaman) bildirirler. Zaman anlamı taşırlar. (Görülen Geçmiş Zaman, Duyulan Geçmiş Zaman, Şimdiki Zaman, Gelecek Zaman, Geniş Zaman)
- Dilek Kipleri (Tasarlama Kipleri): Eyleme dilek, istek, şart, gereklilik veya emir anlamı katarlar. Zaman anlamı taşımazlar. (Gereklilik Kipi, Şart Kipi, İstek Kipi, Emir Kipi)
Şimdi cümlelere tek tek bakalım ve çekimli fiili ile kipini bulalım:
| Cümleler | Çekimli Fiil | Haber/Dilek Kipi |
| Ablam odasında müzik dinliyor. | dinliyor | Haber Kipi (şimdiki zaman) |
| Konuşmadan önce mutlaka düşünmelisin. | düşünmelisin | Dilek Kipi (gereklilik kipi) |
| Çocuk yazılarının yer aldığı gazete çok beğenildi. | beğenildi | Haber Kipi (görülen geçmiş zaman) |
| Dışarıya çıkmadan önce izin isteyin. | isteyin | Dilek Kipi (emir kipi) |
| Dün verilen ödevlerin hepsini yaptım. | yaptım | Haber Kipi (görülen geçmiş zaman) |
| Her pazar birlikte kahvaltı yaparız. | yaparız | Haber Kipi (geniş zaman) |
| Şirketteki toplantıya birlikte gidelim. | gidelim | Dilek Kipi (istek kipi) |
| Düzenlenen toplantıda yapılan çalışmaları anlatacağız. | anlatacağız | Haber Kipi (gelecek zaman) |
| Keşke herkes senin gibi anlayışlı olsa. | olsa | Dilek Kipi (şart kipi) |
Aferin sana! Gördüğün gibi biraz dikkatle her soruyu kolayca çözebiliriz. Anlamadığın bir yer olursa çekinmeden sorabilirsin.