Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün sizlerle Türkçe ders kitabımızdaki çok güzel ve öğretici etkinlikleri birlikte çözeceğiz. Hazırsanız kalemleriniz ve defterleriniz hazır olsun, çünkü hem öğreneceğiz hem de eğleneceğiz!
5. Etkinlik
Aşağıdaki bulmacada yer alan sanat dallarını renkli kalemlerle boyayınız. Boyadıktan sonra ortaya çıkan şekli işaretleyiniz.
Sevgili öğrenciler, bu bulmacada bizden sanat dallarını bulup boyamamız isteniyor. Sanat dalları, müziğin, resmin, edebiyatın gibi farklı alanları kapsayan geniş bir kavramdır. Şimdi gelin, bulmacadaki kelimelere tek tek bakalım ve hangileri sanat dalıymış, bulalım:
Adım 1: Sanat Dalları Olan Kelimeleri Belirleyelim
- Müzik: Evet, bir sanat dalıdır.
- Gitar: Bir müzik aletidir, sanat dalı değildir.
- Ressam: Sanatçı ismidir, sanat dalı değildir.
- Müzisyen: Sanatçı ismidir, sanat dalı değildir.
- Edebiyat: Evet, bir sanat dalıdır.
- Nota: Müzikte kullanılan bir işarettir, sanat dalı değildir.
- Resim: Evet, bir sanat dalıdır.
- Ritim: Müzikteki uyumdur, sanat dalı değildir.
- Şiir: Edebiyatın bir türüdür ve sanat dalı olarak kabul edilir.
- Solist: Şarkı söyleyen kişidir, sanat dalı değildir.
- Heykeltıraş: Sanatçı ismidir, sanat dalı değildir.
- Fırça: Resim yaparken kullanılan bir araçtır, sanat dalı değildir.
- Heykel: Evet, bir sanat dalıdır.
- Vazo: Bir nesnedir, sanat dalı değildir.
- Nota: Tekrar karşımıza çıktı, sanat dalı değildir.
- Aktör: Sanatçı ismidir, sanat dalı değildir.
- Bale: Evet, bir sanat dalıdır.
- Ressam: Tekrar karşımıza çıktı, sanatçı ismidir.
- Dans: Evet, bir sanat dalıdır.
- Şair: Sanatçı ismidir, sanat dalı değildir.
- Opera: Evet, bir sanat dalıdır.
- Dublör: Sinema veya tiyatroda bir meslektir, sanat dalı değildir.
- Mimar: Sanatçı ismidir (mimari bir sanat dalı olsa da kelimenin kendisi sanat dalı değil, sanatçıyı ifade eder).
- Rol: Tiyatroda bir görevdir, sanat dalı değildir.
- Tiyatro: Evet, bir sanat dalıdır.
Şimdi belirlediğimiz sanat dallarını bulmacadaki yerlerine göre işaretleyelim:
- MÜZİK (1. satır, 1. sütun)
- EDEBİYAT (1. satır, 5. sütun)
- RESİM (2. satır, 2. sütun)
- ŞİİR (2. satır, 4. sütun)
- HEYKEL (3. satır, 3. sütun)
- BALE (4. satır, 2. sütun)
- DANS (4. satır, 4. sütun)
- OPERA (5. satır, 1. sütun)
- TİYATRO (5. satır, 5. sütun)
Adım 2: Ortaya Çıkan Şekli İşaretleyelim
Bu kareleri boyadığımızda, ortaya çıkan şekle dikkatlice bakalım.
X _ _ _ X _ X _ X _ _ _ X _ _ _ X _ X _ X _ _ _ X
Gördüğünüz gibi, boyanan kareler bir “X” harfi şeklinde birleşiyor. Şimdi şıklara bakalım:
a) Bu şıkta satranç tahtası gibi bir desen var.
b) Bu şıkta bir artı (+) işareti var.
c) Bu şıkta ise bizim bulduğumuz gibi bir “X” işareti var.
Sonuç:
Doğru cevap c) şıkkıdır. Ortaya çıkan şekil bir “X” işaretidir.
6. Etkinlik
Aşağıdaki doğru-yanlış tablosunu doldurunuz.
Şimdi de kelimelerin yapılarıyla ilgili bilgilerimizi tazeleyelim ve her bir cümleyi dikkatlice okuyup doğru mu yanlış mı karar verelim. Unutmayın, bir kelimenin yapısı basit mi, türemiş mi, birleşik mi olduğunu anlamak için kelimenin kökünü ve aldığı ekleri iyi bilmemiz gerekir.
1. eğitim: “Birden çok yapım eki almıştır.”
Çözüm:
- Bu kelimenin kökü “eğ-“ fiilidir.
- “eğ-“ fiiline “-itim” yapım eki gelerek “eğitim” ismi oluşmuştur.
- Burada sadece bir tane yapım eki (-itim) vardır.
Sonuç: Yanlış
2. algılayabiliyor: “İki sözcüğün birleşmesinden oluşmuştur.”
Çözüm:
- Bu kelimenin kökü “algı” ismidir.
- “algı” ismine “-la-“ yapım eki gelerek “algıla-“ fiili oluşmuş.
- Daha sonra “-yabil-“ (yeterlilik fiili) ve “-iyor” (şimdiki zaman eki) gelmiştir.
- Bu kelime “algıla-“ fiili ile “bil-“ fiilinin birleşmesiyle oluşmuş birleşik bir fiildir. Ama cümlenin kendisi “iki sözcüğün birleşmesinden oluşmuştur” derken, kelimenin tamamının iki sözcükten mi oluştuğunu soruyor. Kelimenin köküne ve aldığı eklere baktığımızda, bu kelime “algıla-“ ve “bil-“ fiillerinin birleşmesiyle oluşmuş birleşik bir fiildir. Ancak genellikle “iki sözcüğün birleşmesinden oluşmuştur” dendiğinde “gökyüzü” gibi kelimeler akla gelir. Burada “yeterlilik fiili” dediğimiz “-ebilmek” fiili, diğer fiillerle birleşerek “birleşik fiil” oluşturur. “Algıla-” ve “bil-” fiilleri birleştiği için aslında birleşik yapılıdır. Ancak 6. sınıf seviyesinde genellikle “birleşik kelime” dendiğinde iki ayrı kelimenin yan yana gelmesi beklenir. Örneğin, “yapabilmek” de birleşik fiildir. Cümledeki ifade biraz muallakta, ama genellikle bu tarz kelimeler için “türemiş ve birleşik fiil” deriz. Sadece “iki sözcüğün birleşmesinden oluşmuştur” ifadesi, tam olarak kelimenin yapısını açıklamaz. Eğer “algıla-” ve “bil-” i ayrı sözcük sayarsak doğru, ama dilbilgisinde bu genellikle “birleşik fiil” olarak geçer ve “iki sözcüğün birleşmesi” derken “göz” ve “yaş” gibi kelimelerin birleşmesi kastedilir.
- Ancak Türkçe dilbilgisinde “-ebilmek” (-yabil-) yeterlilik fiili, esas fiille birleşerek birleşik fiil oluşturur. Yani “algılamak” ve “bilmek” fiilleri birleşmiştir. Bu durumda “iki sözcüğün birleşmesinden oluşmuştur” ifadesi doğru kabul edilebilir, çünkü “algıla-” ve “bil-” ayrı fiil kökleridir.
- Fakat 6. sınıf seviyesinde genellikle birleşik kelime deyince “hanımeli”, “mirasyedi” gibi kelimeler akla gelir ve “algılayabiliyor” kelimesi daha çok türemiş kelime gibi algılanabilir. Ama teknik olarak “algıla-” ve “-bil-” fiillerinin birleşmesiyle oluştuğu için birleşik bir yapıdır. Eğer bu soruyu 6. sınıf öğrencisi çözüyorsa, “birleşik” kelime tanımını “gökyüzü” gibi iki ayrı kelimenin birleşmesi olarak düşünebilir ve bu durumda yanlış diyebilir. Ancak dilbilgisi kurallarına göre bu birleşik bir fiildir.
- Soruyu hazırlayanın ne kastettiğine bağlı olarak değişebilir. Eğer “birleşik fiil” kastediliyorsa doğru, yoksa yanlış olabilir. Çoğu zaman bu tarz kelimeleri “türemiş” olarak da görürler (algı-la-). Fakat “-ebil-” ekinin birleşik fiil yaptığı bir gerçektir.
- Şimdi daha basit düşünelim: “algıla-” bir fiil, “-yabil-” de “bilmek” fiilinin yeterlilik hali, yani ayrı bir fiil. İki fiil birleşmiş. O zaman bu ifadeyi doğru kabul edelim.
Sonuç: Doğru (Birleşik fiil olduğu için)
3. çağdaş: “Türemiş yapılıdır.”
Çözüm:
- Bu kelimenin kökü “çağ” ismidir.
- “çağ” ismine “-daş” yapım eki gelerek “çağdaş” ismi oluşmuştur.
- Yapım eki aldığı için bu kelime türemiş yapılıdır.
Sonuç: Doğru
4. özellikle: “Yapım eki almıştır.”
Çözüm:
- Bu kelimenin kökü “öz” ismidir.
- “öz” ismine “-el” yapım eki gelerek “özel” ismi oluşmuştur.
- “özel” ismine “-lik” yapım eki gelerek “özellik” ismi oluşmuştur.
- “özellik” ismine “-le” yapım eki gelerek “özellikle” zarfı oluşmuştur.
- Gördüğünüz gibi, birden fazla yapım eki almıştır. Dolayısıyla “yapım eki almıştır” ifadesi doğrudur.
Sonuç: Doğru
5. müzik: “Basit yapılıdır.”
Çözüm:
- “Müzik” kelimesi kök halindedir.
- Herhangi bir yapım eki almamıştır. Sadece kökten oluşur.
- Yapım eki almamış kelimelere basit yapılı kelime deriz.
Sonuç: Doğru
6. Etkinlik Tablosunun Son Hali:
Doğru Yanlış
eğitim: Yanlış
algılayabiliyor: Doğru
çağdaş: Doğru
özellikle: Doğru
müzik: Doğru
7. Etkinlik
Geleneksel el sanatları araştırmanız sonucunda seçtiğiniz bir sanatla ilgili tanıtım metnini aşağıdaki yönergeleri dikkate alarak yazınız.
Sevgili öğrenciler, bu etkinlikte sizden bir araştırma yapmanız ve geleneksel el sanatlarından birini seçerek onunla ilgili bir tanıtım metni yazmanız isteniyor. Bu tür yazma etkinliklerinde başarılı olmak için verilen yönergeleri çok iyi anlamak ve uygulamak önemlidir. Hadi gelin, bu yönergelerin ne anlama geldiğini birlikte inceleyelim:
Metninizi oluştururken:
- Metninize uygun bir başlık bulunuz.
Burada bizden istediği şey, yazacağımız metne uygun, ilgi çekici ve konusunu yansıtan bir başlık seçmemiz. Örneğin, “Geçmişten Günümüze Ebru Sanatı” ya da “Toprağın Dansı: Çömlekçilik” gibi başlıklar olabilir.
- İlk paragrafta yazınızın amacını belirtiniz.
Yazınızın giriş bölümünde, yani ilk paragrafında, hangi geleneksel el sanatını tanıtacağınızı, neden bu sanatı seçtiğinizi ve genel olarak metninizde nelerden bahsedeceğinizi kısaca anlatmalısınız. Okuyucu, ilk paragraftan yazınızın ne hakkında olduğunu anlamalı.
- Yazım ve noktalama kurallarına uyunuz.
Bu çok önemli bir kural! Yazınızda kelimeleri doğru yazmaya, büyük harfleri ve noktalama işaretlerini (nokta, virgül, soru işareti vb.) yerli yerinde kullanmaya dikkat etmelisiniz. Yazım ve noktalama kurallarına uymak, yazımızın daha anlaşılır ve düzenli olmasını sağlar.
- Cümleleriniz arasında uygun geçiş ve bağlantı ifadeleri kullanmaya özen gösteriniz.
Yazınızın akıcı olması için cümlelerinizi birbirine bağlayan kelimeler ve ifadeler kullanmalısınız. Örneğin, “öncelikle”, “bununla birlikte”, “ayrıca”, “daha sonra”, “sonuç olarak” gibi ifadeler, okuyucunun yazınızı daha kolay takip etmesine yardımcı olur ve metninize bir bütünlük katar.
Metninizi bitirdikten sonra:
- Yazdıklarınızı okuyup anlam bütünlüğünü bozan ifadeler varsa belirleyip bu ifadeleri düzeltiniz.
Yazınızı bitirdikten sonra mutlaka yüksek sesle veya sessizce tekrar okuyun. Okurken, anlatmak istediğiniz konudan sapan, anlamsız gelen veya cümlelerin birbiriyle bağlantısını koparan yerler varsa onları düzeltin. Amacımız, tutarlı ve anlaşılır bir metin oluşturmak.
- Yazınızı, tanıttığınız sanat dalının görseliyle bir afiş hâline getirerek okul panosunda sergileyiniz.
Bu yönerge, yazdığınız metni nasıl sunacağınızı anlatıyor. Yazdığınız tanıtım metnini, seçtiğiniz geleneksel el sanatına ait güzel bir görselle birleştirerek bir afiş hazırlamalısınız. Bu afişi de okul panosunda sergileyerek çalışmalarınızı arkadaşlarınızla paylaşabilirsiniz. Hem görsel hem de yazılı bir sunum yapmak, konuyu daha etkili bir şekilde anlatmanızı sağlar.
Unutmayın, her adımda dikkatli olmak ve yönergeleri takip etmek, çok daha başarılı bir çalışma ortaya çıkarmanızı sağlar. Şimdiden kolay gelsin!