Merhaba sevgili öğrencim, ben senin Türkçe öğretmeninim. Bugün seninle çok güzel iki etkinliği beraber çözeceğiz. Hazırsan başlayalım!
Önce kısaca nesnel yargı ve öznel yargı ne demek, onları hatırlayalım mı?
- Nesnel yargı (N): Herkes tarafından kabul edilen, doğruluğu veya yanlışlığı kanıtlanabilen cümlelerdir. Kişisel duygular veya yorumlar içermez. Mesela, “Türkiye’nin başkenti Ankara’dır.” cümlesi nesneldir. Kanıtlayabiliriz, herkes için aynıdır.
- Öznel yargı (Ö): Kişiden kişiye değişen, kişisel duygu ve düşünceleri yansıtan cümlelerdir. Doğruluğu veya yanlışlığı kanıtlanamaz, çünkü bu bir bakış açısıdır. Mesela, “Ankara Türkiye’nin en güzel şehridir.” cümlesi özneldir. Kimine göre güzeldir, kimine göre değildir.
Şimdi 3. Etkinlik’teki cümleleri bu bilgiler ışığında inceleyelim:
3. Etkinlik
Aşağıda filmden alınan ifadelerden nesnel yargı bildirenlerin başına “N”, öznel yargı bildiren ifadelerin başına “Ö” harfini koyunuz.
Adım 1: Her bir cümleyi dikkatlice okuyalım ve kendimize “Bu cümle herkes için aynı mı, yoksa kişisel bir görüş mü?” diye soralım.
Ülkemizdeki 15.000 diyabetli çocuktan biriyim.
Çözüm: Bu cümle, bir sayı veriyor ve bir durumu belirtiyor. Bu bilgi araştırılarak doğrulanabilir veya yanlışlığı kanıtlanabilir. Kişisel bir görüş değil, somut bir veriye dayanıyor.
Sonuç: N
Şekerli besinler vücudumuzun enerji kaynağıdır.
Çözüm: Bu, bilimsel olarak kanıtlanmış bir bilgidir. Şekerli besinlerin vücuda enerji sağladığı herkes tarafından kabul edilen bir gerçektir.
Sonuç: N
Diyabetin belirtileri hâlsizlik, aşırı su tüketimi, hızlı kilo verme ve sık idrara çıkmadır.
Çözüm: Bu da tıp biliminin bize öğrettiği, diyabet hastalığının bilinen ve kanıtlanmış belirtileridir. Kişiden kişiye değişmez.
Sonuç: N
Diyabet hastalığı mücadele etmesi zor bir hastalıktır.
Çözüm: “Zor bir hastalıktır” ifadesi, kişisel bir değerlendirme içerir. Birine göre çok zor olabilirken, bir başkası için daha yönetilebilir görülebilir. Bu, kişinin deneyimine ve bakış açısına göre değişebilir.
Sonuç: Ö
Diyabet hastalığı mücadele etmesi kolay bir hastalıktır.
Çözüm: Yukarıdaki cümlenin tam tersi olsa da, bu da kişisel bir görüştür. “Kolay” kelimesi, kişiden kişiye farklı anlamlar taşıyabilir. Bu bir kanıtlama değil, bir yorumdur.
Sonuç: Ö
Aşırı kilolu arkadaşlarımızın o güzel kalplerini kırmamalı ve onlara mücadelelerinde destek olmalıyız.
Çözüm: “Kırmamalı” ve “destek olmalıyız” ifadeleri, yapılması gerektiğini düşündüğümüz, ahlaki veya insani bir bakış açısını yansıtan tavsiyelerdir. Bunlar kişisel değer yargılarına dayanır, kanıtlanabilir doğrular değildir.
Sonuç: Ö
Her besinden yeteri kadar yemeliyiz.
Çözüm: “Yeteri kadar” ifadesi, kişiden kişiye değişir. Kimin için ne kadarın yeterli olduğu, kişinin yaşına, cinsiyetine, aktivite düzeyine göre farklılık gösterir. Bu bir tavsiye ve kişisel bir değerlendirme içerir.
Sonuç: Ö
Şimdi de 4. Etkinlik’e geçelim. Burada bir şiir var ve bu şiirle ilgili bazı bilgiler verilmiş. Bu bilgilerin doğru (D) mu, yanlış (Y) mı olduğunu bulacağız. Ama önce şiiri dikkatlice okuyalım ve anlamaya çalışalım.
4. Etkinlik
Yukarıdaki şiirle ilgili verilen bilgilerden doğru olanların başına “D”, yanlış olanların başına “Y” getiriniz.
Şiiri okuduktan sonra şimdi verilen ifadeleri inceleyelim:
Şiirin konusu diyabettir.
Adım 1: Şiirin tamamına bakalım. Şiirde diyabet hastalığından, belirtilerinden, nasıl mücadele edileceğinden bahsediliyor.
Adım 2: Konu, bir yazının veya konuşmanın ne hakkında olduğudur. Bu şiir açıkça diyabeti anlatıyor.
Sonuç: D
Şiirin 1. bölümünde tezat vardır.
Adım 1: Tezat, yani zıtlık, birbirine karşıt kavramların bir arada kullanılmasıdır. Mesela “kara” ve “ak” gibi.
Adım 2: Şiirin ilk bölümüne bakalım:
“En büyük varlık sağlık,
Diyabet zor bir hastalık,
Umutsuzluğa kapılma,
Mücadeleyi asla bırakma.
Sebebi, kanındaki insülinin kullanılmaması.
Belirtisi, vücudunun dermansız kalması.
Kandaki şekerinin artması,
Vücudun için zehir gibi zararlı.”
Adım 3: Bu bölümde “sağlık” ve “hastalık” kelimeleri geçse de, bunlar doğrudan bir zıtlık sanatı oluşturacak şekilde bir arada veya karşıt anlamlarıyla vurgulanmamıştır. Daha çok bir durumu açıklama, bilgilendirme ve nasihat verme amacı taşıyor. Tezat sanatı için daha belirgin, birbirinin zıttı iki durumun ya da kavramın aynı anda kullanılması gerekir. Örneğin, “ağlarken güldü” gibi. Burada böyle bir durum yok.
Sonuç: Y
Şiirin 2. bölümünde abartma vardır.
Adım 1: Abartma, bir şeyi olduğundan çok daha büyük, çok daha küçük, çok daha fazla veya çok daha az göstermektir.
Adım 2: Şiirin ikinci bölümüne bakalım:
“Sağlıklı beslen, yediklerine dikkat et.
Egzersiz yap, bunu hep akıl et.
Güç her zaman sende, fark et.
Yok olur gider o zaman diyabet.”
Adım 3: Son dizede “Yok olur gider o zaman diyabet” deniyor. Diyabet, özellikle tip 1 diyabet, maalesef tamamen “yok olan” bir hastalık değildir; yönetilmesi gereken kronik bir durumdur. Sağlıklı yaşam tarzı ve egzersizle kontrol altına alınabilir, hatta tip 2 diyabet bazen remisyona girebilir (belirtileri ortadan kalkabilir), ama bu ifade diyabetin tamamen ortadan kalkacağı şeklinde bir abartı içermektedir. Bu, insanları motive etmek için kullanılan güçlü bir ifade olsa da, gerçek durumu biraz abartır.
Sonuç: D
Şiirin 3. bölümünde tezat vardır.
Adım 1: Öncelikle şiire baktığımızda, belirgin olarak iki ana bölüm (kıta) görüyoruz. Bu nedenle “3. bölüm” ifadesi biraz kafa karıştırıcı. Belki bir yazım hatası olup ikinci bölüm kastedilmiştir. Biz yine de şiirin son kısmını, yani ikinci bölümünü tezat açısından inceleyelim.
Adım 2: Şiirin son bölümü (ikinci kıta):
“Sağlıklı beslen, yediklerine dikkat et.
Egzersiz yap, bunu hep akıl et.
Güç her zaman sende, fark et.
Yok olur gider o zaman diyabet.”
Adım 3: Bu bölümde de yine birbirine zıt kavramların bir arada kullanıldığı bir tezat sanatı görmüyoruz. Daha çok öğüt veren, yol gösteren cümleler var.
Sonuç: Y
Mısra sonlarındaki ses benzerliği şiire ahenk katmaktadır.
Adım 1: Ahenk, şiirde seslerin uyumu, kulağa hoş gelmesidir. Bu genellikle kafiye (uyak) ve redif gibi ses benzerlikleriyle sağlanır.
Adım 2: Şiirin mısra sonlarına dikkat edelim:
1. kıta:
sağlık,
hastalık,
kapılma,
bırakma.
kullanılmaması.
kalması.
artması,
zararlı.
2. kıta:
dikkat et.
akıl et.
fark et.
diyabet.
Adım 3: İkinci kıtada özellikle “dikkat et“, “akıl et“, “fark et” kelimelerinin sonlarındaki “et” seslerinin tekrarı ve “diyabet” kelimesiyle olan ses uyumu, şiire güzel bir ritim ve ahenk katmıştır. Ayrıca ilk kıtada “kapılma” ve “bırakma” ile “kalması” ve “artması” gibi kelimelerdeki ses benzerlikleri de ahenge katkı sağlar.
Sonuç: D
Umarım bu açıklamalarla soruları çok daha iyi anlamışsındır. Aklına takılan bir yer olursa çekinmeden sorabilirsin!