Merhaba sevgili öğrencim! 6. sınıf Türkçe dersinde özne, nesne ve iyelik ekleri gibi önemli konuları pekiştireceğimiz bu etkinliğe hoş geldin. Hazırsan, sana gönderdiğim görseldeki soruları adım adım, birlikte çözelim ve konuyu daha iyi anlayalım. Unutma, Türkçe’de kelimelerin ve cümlelerin yapısını çözdükçe, okuduğunu anlama ve kendini ifade etme becerilerin de gelişecek.
7. Etkinlik Çözümü
Önce 7. Etkinlik’teki cümleleri analiz edelim. Bu etkinlikte bizden cümlelerin öznesini ve nesnesini bulmamız isteniyor. Hatırlayalım, cümlenin iki temel öğesi vardır:
- Özne: Cümlede işi yapan veya yargının konusu olan varlıktır. “Kim?” veya “Ne?” sorularıyla bulunur.
- Nesne: Yüklemin bildirdiği işten etkilenen varlıktır. “Kimi?” veya “Neyi?” sorularıyla bulunur. Eğer fiil “neyi?” veya “kimi?” sorusuna cevap vermiyorsa, o cümlede nesne yoktur.
Şimdi cümlelerimize tek tek bakalım:
1. Soru: “Birinci Dünya Savaşı’ndan yeni çıkan Osmanlı acımasızca paylaşıyordu.”
Çözüm:
- İşi yapan kim? “Kim paylaşıyordu?” sorusunun cevabı burada doğrudan “Osmanlı” olarak verilmiş. O zaman özne:Osmanlı.
- Peki, Osmanlı neyi paylaşıyordu? Bu cümlede “paylaşmak” fiili geçişli (yani nesne alabilen) bir fiil olmasına rağmen, neyin paylaşıldığı açıkça belirtilmemiş. Yani cümlede bir nesne yok. Bu durumda nesne:Yok.
2. Soru: “Atatürk 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkarak kurtuluş mücadelesini başlattı.”
Çözüm:
- İşi yapan kim? “Kim başlattı?” sorusunun cevabı: Atatürk. O zaman özne:Atatürk.
- Atatürk neyi başlattı? “Neyi başlattı?” sorusunun cevabı: kurtuluş mücadelesini. O zaman nesne:kurtuluş mücadelesini.
3. Soru: “Bütün Anadolu halkı canla başla Mustafa Kemal ve Türk ordusunu destekledi.”
Çözüm:
- İşi yapan kim? “Kim destekledi?” sorusunun cevabı: Bütün Anadolu halkı. O zaman özne:Bütün Anadolu halkı.
- Kimi destekledi? “Kimi destekledi?” sorusunun cevabı: Mustafa Kemal ve Türk ordusunu. O zaman nesne:Mustafa Kemal ve Türk ordusunu.
4. Soru: “Başkomutan Mustafa Kemal Paşa, 7-8 Ağustos 1921 tarihlerinde uygulamaya koyduğu “Tekâlif-i Milliye Emirleri” ile dünyada ilk kez, “topyekûn savaşı” başlattı.”
Çözüm:
- İşi yapan kim? “Kim başlattı?” sorusunun cevabı: Başkomutan Mustafa Kemal Paşa. O zaman özne:Başkomutan Mustafa Kemal Paşa.
- Neyi başlattı? “Neyi başlattı?” sorusunun cevabı: “topyekûn savaşı”. O zaman nesne:“topyekûn savaşı”.
5. Soru: “Kadın erkek, genç yaşlı tüm Anadolu bağımsızlığı için yürekten savaşıyordu.”
Çözüm:
- İşi yapan kim? “Kim savaşıyordu?” sorusunun cevabı: Kadın erkek, genç yaşlı tüm Anadolu. O zaman özne:Kadın erkek, genç yaşlı tüm Anadolu.
- Peki, neyi veya kimi savaşıyordu? “Savaşmak” fiili, işi kendiliğinden yapan bir fiildir, yani nesne almaz. “Neyi savaşıyordu?” veya “Kimi savaşıyordu?” sorularına cevap alamayız. Bu yüzden bu cümlede nesne:Yok.
6. Soru: “Türk kadını Mehmetçiğin yanında fedakârca savaştı.”
Çözüm:
- İşi yapan kim? “Kim savaştı?” sorusunun cevabı: Türk kadını. O zaman özne:Türk kadını.
- “Savaşmak” fiili yine nesne almayan bir fiildir. Bu cümlede de nesne:Yok.
8. Etkinlik Çözümü
Bu etkinlikte bizden iyelik eki almış kelimeleri bulmamız isteniyor.
İyelik ekleri, bir varlığın veya kavramın kime veya neye ait olduğunu bildiren eklerdir.
Örneğin, “kalemim” derken “-im” eki kalemin bana ait olduğunu belirtir. Bu ekler genellikle ismin başına “benim, senin, onun, bizim, sizin, onların” zamirleri getirilebildiğinde kendini belli eder.
Önemli bir ipucu: İsmin belirtme hal eki (-ı, -i, -u, -ü) ile iyelik eki (-ı, -i, -u, -ü) bazen birbirine karışabilir. İyelik eki, bir sahiplik belirtirken (“onun kalemi”), belirtme hal eki ise fiilin etkilediği nesneyi işaret eder (“kalemi uzattı” – neyi uzattı?). Eğer kelimenin başına “onun” getirebiliyorsak ve anlamlı oluyorsa, o bir iyelik ekidir.
Şimdi cümlelerimize bakalım:
1. Cümle: “Genç teğmenin haykırışları çok rahat duyuluyordu.”
Çözüm:
- Burada “haykırışları” kelimesine dikkat edelim. Kimin haykırışları? “Teğmenin haykırışları” yani “onun haykırışları” diyebiliyoruz.
- O zaman iyelik eki almış kelime: haykırışları (haykırış + -ları)
2. Cümle: ““Yarası çok mu ağır acaba?” dedi, çaresizlik içinde.”
Çözüm:
- Burada “yarası” kelimesi verilmiş ve zaten örnek olarak “yara(sı) -ı” şeklinde işaretlenmiş. Kimin yarası? “Onun yarası” diyebiliyoruz.
- İyelik eki almış kelime: yarası (yara + -sı)
3. Cümle: “Mendili gören İngilizler ateşi kesmek zorunda kaldılar.”
Çözüm:
- “Mendili” kelimesine bakalım. “Kimin mendili?” diye sorduğumuzda bir sahiplik anlamı kuramıyoruz. “Neyi gören?” sorusuna cevap veriyor: “Mendili”. Bu durumda “mendili” kelimesindeki “-i” eki iyelik eki değil, belirtme hal ekidir.
- Bu cümlede iyelik eki almış kelime yoktur.
4. Cümle: “Bir İngiliz asker bağırdı.”
Çözüm:
- Bu cümlede herhangi bir iyelik eki almış kelime yoktur.
5. Cümle: “İngiliz askerlerinin ise elleri tetikteydi.”
Çözüm:
- Burada “elleri” kelimesine dikkat edelim. Kimin elleri? “İngiliz askerlerinin elleri” yani “onların elleri” diyebiliyoruz.
- O zaman iyelik eki almış kelime: elleri (el + -leri)
6. Cümle: “Beyaz mendili son kez salladı.”
Çözüm:
- “Mendili” kelimesine bakalım. “Kimin mendili?” diye sorduğumuzda bir sahiplik anlamı yok. “Neyi salladı?” sorusuna cevap veriyor: “Mendili”. Bu durumda “mendili” kelimesindeki “-i” eki yine belirtme hal ekidir.
- Bu cümlede iyelik eki almış kelime yoktur.
Şimdi de bağlı sayfadaki (ikinci görseldeki) metni okuyarak, oradan iki tane iyelik eki almış kelime bulalım:
Metni dikkatlice okuduğumuzda birçok iyelik eki almış kelime görebiliriz. İşte iki örnek:
Metnin başında “Çanakkale Savaşları dünyanın en çetin savaşlarından biri olarak tarihe adını altın harflerle yazdırmıştır.” cümlesinde geçen adını kelimesi.
- Bu kelimeyi inceleyelim:
ad + ı (iyelik eki) + n (kaynaştırma harfi) + ı (belirtme hal eki)
- Buradaki ilk “-ı” eki, “onun adı” anlamında bir sahiplik belirtir. Yani Çanakkale Savaşları’nın adı.
- Bu kelimeyi inceleyelim:
Yine aynı metinde “Gelibolu Millî Parkı ve yarımadasını gezmek için…” cümlesinde geçen yarımadasını kelimesi.
- Bu kelimeyi inceleyelim:
yarımada + sı (iyelik eki) + n (kaynaştırma harfi) + ı (belirtme hal eki)
- Buradaki “-sı” eki, “Gelibolu’nun yarımadası” anlamında bir sahiplik belirtir.
- Bu kelimeyi inceleyelim:
Umarım bu açıklamalar özne, nesne ve iyelik eklerini daha iyi anlamana yardımcı olmuştur. Türkçe dersi çok keyifli, değil mi? Başka soruların olursa çekinmeden sorabilirsin!