Merhaba sevgili öğrencilerim! Nasılsınız bakalım? Umarım hepiniz çok iyisinizdir. Bugün Türkçe dersimizdeki kelime bilgisi, şiir bilgisi ve kelime yapısı konularını pekiştirmek için harika bir çalışma yapacağız. Karşımızda üç farklı etkinlik var. Hep birlikte bu etkinliklerdeki soruları adım adım çözeceğiz ve konuları daha iyi anlayacağız. Hazırsanız, kalemleriniz ve defterleriniz hazırsa, ilk etkinliğimizle başlayalım!
4. Etkinlik
Aşağıda, şiirle ilgili bazı kavramların tanımları verilmiştir.
Tanımlardan hareketle bu kelimeleri bulunuz.
Sevgili çocuklar, bu etkinlikte bizden şiirle ilgili verilen tanımlara uygun kelimeleri, sağdaki harf tablosundan bulmamız isteniyor. Tıpkı bir bulmaca çözer gibi düşünebilirsiniz. Haydi, tek tek tanımlara bakalım ve kelimeleri bulmaya çalışalım.
Şiirde her bir satıra verilen ad.
Çözüm: Şiirde her bir satıra biz mısra veya dize deriz. Şiirler mısralardan yani dizelerden oluşur. Tıpkı bir metnin cümlelerden oluşması gibi düşünebilirsiniz. Harf tablosunu dikkatlice incelediğimizde, “DİZE” kelimesini bulabiliyoruz. “D” harfinden başlayıp aşağı doğru “İ”, “Z” ve “E” harflerini takip ettiğimizde kelime karşımıza çıkıyor.
Adım 1: Tanımı okuduk: “Şiirde her bir satıra verilen ad.”
Adım 2: Kavramı düşündük: “Mısra” veya “Dize”.
Adım 3: Harf tablosunda aradık ve DİZE kelimesini bulduk.
Mısra sonlarındaki ses benzerliği.
Çözüm: Şiirlerde mısraların sonunda aynı seslerin veya harflerin birbirine benzemesine redif veya kafiye (uyak) deriz. Bu benzerlik, şiire kulağa hoş gelen bir uyum katar. Harf tablosunda “REDİF” kelimesi soldan sağa doğru, ikinci satırda açıkça görülüyor.
Adım 1: Tanımı okuduk: “Mısra sonlarındaki ses benzerliği.”
Adım 2: Kavramı düşündük: “Redif” veya “Kafiye”.
Adım 3: Harf tablosunda aradık ve REDİF kelimesini bulduk.
Şiir yazan kimseye verilen isim.
Çözüm: Şiir yazan kişiye biz şair deriz. Mesela, Mehmet Akif Ersoy, Orhan Veli Kanık gibi isimler bizim büyük şairlerimizdir. Harf tablosunda “ŞAİR” kelimesini dikey olarak, yukarıdan aşağıya doğru bulabiliyoruz. Üçüncü satırdaki “Ş” harfinden başlayıp aşağı doğru “A”, “İ” ve “R” harflerini takip ettiğimizde kelimeyi görüyoruz.
Adım 1: Tanımı okuduk: “Şiir yazan kimseye verilen isim.”
Adım 2: Kavramı düşündük: “Şair”.
Adım 3: Harf tablosunda aradık ve ŞAİR kelimesini bulduk.
Şiirde birbiriyle uyumlu seslerin belli bir ritimle bir arada kullanılmasıyla sağlanan uyum.
Çözüm: Şiirde kulağımıza hoş gelen, seslerin düzenli bir şekilde bir araya gelmesiyle oluşan o güzelliğe, o uyuma ahenk denir. Ahenk, şiirin bir şarkı gibi akmasını, melodik olmasını sağlar. Harf tablosunda “AHENK” kelimesini soldan sağa doğru, dördüncü satırda rahatlıkla bulabiliriz.
Adım 1: Tanımı okuduk: “Şiirde birbiriyle uyumlu seslerin belli bir ritimle bir arada kullanılmasıyla sağlanan uyum.”
Adım 2: Kavramı düşündük: “Ahenk”.
Adım 3: Harf tablosunda aradık ve AHENK kelimesini bulduk.
Hepinize aferin! İlk etkinliğimizi başarıyla tamamladık. Şimdi, kelimelerin yapılarını inceleyeceğimiz 5. etkinliğe geçelim.
5. Etkinlik
Aşağıdaki kelimelerden basit yapılı olanların numaralarını yeşil; türemiş olanların numaralarını kırmızı; birleşik olanların numaralarını turuncu kutucuğa yazınız.
Sevgili öğrencilerim, bu etkinlikte bizden verilen kelimelerin yapılarını bulmamız isteniyor. Kelimeler yapılarına göre üçe ayrılırdı, hatırlıyor musunuz?
- Basit kelimeler: Hiçbir yapım eki almamış, kök halinde olan veya sadece çekim eki almış kelimelerdir. Anlamları değişmez.
- Türemiş kelimeler: Kök veya gövdeye yapım eki alarak yeni bir anlam kazanmış kelimelerdir.
- Birleşik kelimeler: En az iki kelimenin bir araya gelerek yeni bir anlam oluşturduğu kelimelerdir.
Haydi, her bir kelimeyi tek tek inceleyelim ve hangi gruba ait olduğunu bulalım:
Adım 1: Kelimeleri tek tek inceleyelim ve yapılarını belirleyelim.
- 1. tekerlek: Kelimenin kökü “teker”. “-lek” ekiyle yeni bir kelime oluşmuş. “Teker”den “tekerlek” olmuş. Bu bir yapım ekidir. O zaman bu kelime türemiş bir kelimedir.
- 2. kalkış: Kelimenin kökü “kalk-” (bir fiil). “-ış” ekiyle “kalkmak” fiilinden “kalkış” ismi oluşmuş. Bu da bir yapım ekidir. O zaman bu kelime türemiş bir kelimedir.
- 3. yaban mersini: “Yaban” ve “mersin” kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş. İki farklı kelime bir araya gelerek yeni bir anlam oluşturmuş. Bu bir birleşik kelimedir.
- 4. havacılık: Kelimenin kökü “hava”. “Hava” (isim) kelimesine “-cı” (havacı) ve “-lık” (havacılık) yapım ekleri gelmiş. Anlamı tamamen değişmiş. Bu bir türemiş kelimedir.
- 5. kanat: Kelimenin kökü “kanat”. Herhangi bir yapım eki almamış. Sadece kök halinde. Bu bir basit kelimedir.
- 6. örtbas: “Örtmek” ve “basmak” fiillerinin birleşmesiyle oluşmuş. İki farklı kelime bir araya gelmiş. Bu bir birleşik kelimedir.
- 7. bilimsel: Kelimenin kökü “bil-” (bir fiil). “Bil-“den “-im” ekiyle “bilim”, “bilim”den “-sel” ekiyle “bilimsel” olmuş. Yapım ekleri almış. Bu bir türemiş kelimedir.
- 8. uçakta: Kelimenin kökü “uç-” (bir fiil). “Uç-” fiiline “-ak” eki gelerek “uçak” ismi oluşmuş. Yani “uçak” kelimesi türemiş bir kelimedir. “-ta” eki ise bulunma hal ekidir, yani bir çekim ekidir, kelimenin anlamını değiştirmez. Ama kelimenin kendisi “uçak” haliyle zaten türemiş olduğu için, “uçakta” da türemiş bir kelime olarak kabul edilir.
- 9. motorlu: Kelimenin kökü “motor”. “Motor” ismine “-lu” yapım eki gelmiş ve “motorlu” (motoru olan) anlamını kazanmış. Bu bir türemiş kelimedir.
- 10. başhekim: “Baş” ve “hekim” kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş. İki farklı kelime bir araya gelmiş. Bu bir birleşik kelimedir.
Adım 2: Kelimelerin numaralarını istenen renkteki kutucuklara yazalım.
Sonuç:
Basit Kelimeler (Yeşil Kutu):
- 5
Türemiş Kelimeler (Kırmızı Kutu):
- 1
- 2
- 4
- 7
- 8
- 9
Birleşik Kelimeler (Turuncu Kutu):
- 3
- 6
- 10
Harikasınız çocuklar! Kelime yapılarını da çok güzel anladınız. Şimdi son etkinliğimize, 6. etkinliğe geçelim.
6. Etkinlik
Aşağıdaki kelimelerin yapılarını, örnekte olduğu gibi altlarındaki boşluklara yazınız.
Bu etkinlikte de tıpkı bir önceki etkinlikte yaptığımız gibi, kelimelerin yapılarını (basit, türemiş, birleşik) belirlememiz isteniyor. Kelimelerin köklerine ve aldıkları eklere bakarak yapılarını bulacağız. Örnekte “süslü” kelimesinin altına “türemiş” yazılmış. Neden türemiş? Çünkü “süs” (isim) kelimesine “-lü” (isimden isim yapma) eki gelerek “süslü” olmuş. Yani kelime yeni bir anlam kazanmış.
Haydi, diğer kelimelere de aynı şekilde bakalım:
süslü:
Adım 1: Kelimenin kökü “süs”.
Adım 2: “-lü” yapım eki almış, kelimenin anlamını değiştirmiş.
Sonuç: türemiş
yolculuk:
Adım 1: Kelimenin kökü “yol”.
Adım 2: “Yol” kelimesine “-cu” ve “-luk” yapım ekleri gelmiş, yeni bir kelime oluşmuş.
Sonuç: türemiş
duvar:
Adım 1: Kelimenin kökü “duvar”.
Adım 2: Herhangi bir yapım eki almamış, kök halinde.
Sonuç: basit
dağlardan:
Adım 1: Kelimenin kökü “dağ”.
Adım 2: “-lar” çoğul eki ve “-dan” ayrılma hal eki almış. Bunlar çekim ekidir, kelimenin anlamını değiştirmez.
Sonuç: basit
milletler:
Adım 1: Kelimenin kökü “millet”.
Adım 2: “-ler” çoğul eki almış. Bu bir çekim ekidir, kelimenin anlamını değiştirmez.
Sonuç: basit
çiçekçi:
Adım 1: Kelimenin kökü “çiçek”.
Adım 2: “-çi” yapım eki almış. “Çiçek”ten “çiçekçi” (çiçek satan kişi) olmuş, anlamı değişmiş.
Sonuç: türemiş
etkin:
Adım 1: Kelimenin kökü “et-” (bir fiil).
Adım 2: “-kin” yapım eki almış. “Etmek” fiilinden “etkin” (faal