Merhaba sevgili 5. sınıf öğrencilerim! Türkçe dersimizin bu heyecanlı bölümünde sizlerle beraber, kelimelerin dünyasına eğlenceli bir yolculuğa çıkacağız. İsimlerin ne anlama geldiğini, tek mi çok mu olduğunu nasıl anladığımızı hep birlikte keşfedeceğiz. Hazır mısınız? Öyleyse ilk etkinliğimizle hemen başlayalım!
11. ETKİNLİK
a. Okuduğunuz metinden alınan aşağıdaki cümlede altı çizili kelimelerin karşıladığı anlamları belirleyiniz.
Cümle: Ayşenur, oturduğu sandalyedenayağa kalktı.
Çözüm:
Sevgili çocuklar, bu cümlede üç kelimenin altı çizilmiş. Her biri bize farklı bir şey anlatıyor, yani farklı bir anlamı var. Gelin, bu kelimelerin neler ifade ettiğini tek tek inceleyelim:
- Ayşenur: Bu kelime, özel bir insanı, yani bir kız çocuğunun adını karşılıyor. Tıpkı sizin adınız gibi, Ayşenur da belli bir kişiyi ifade ediyor. Bu tür isimlere biz özel isim deriz. Özel isimler, dünyada tek olan veya benzerleri olsa bile o anda bahsettiğimiz kişiyi veya şeyi özel kılan isimlerdir.
- sandalyeden: Bu kelime, üzerine oturmaya yarayan, ayakları ve sırtı olan bir eşyayı anlatıyor. Sandalye dediğimizde aklımıza birçok farklı sandalye gelebilir, değil mi? Ahşap, plastik, metal… Hepsi aynı türden varlıklar. Bu tür isimlere cins isim deriz. Cins isimler, aynı türden birçok varlığı genel olarak ifade eder.
- ayağa: Bu kelime ise, insanın bacaklarının alt kısmı olan uzvunu, yani vücudumuzun bir parçasını karşılıyor. Ayak kelimesi de bir cins isimdir, çünkü hepimizin birer ayağı var. Burada “ayağa kalkmak” şeklinde bir hareket, bir durum da anlatılıyor.
Sonuç:
- Ayşenur: Özel isim (belli bir kişi)
- sandalyeden: Cins isim (oturmaya yarayan bir eşya)
- ayağa: Cins isim (vücudumuzun bir parçası, kalkma eylemiyle ilgili)
b. Altı çizili kelimelerden hangisi aynı cinsten varlıkları karşılamak için kullanılmıştır? Söyleyiniz.
Çözüm:
Hatırlayın, az önce ne demiştik? Aynı cinsten varlıkları karşılayan kelimelere cins isim diyorduk. Yani, birden fazla olabilen, genel bir türü anlatan kelimeler. Cümlemizdeki altı çizili kelimelere tekrar bakalım:
- Ayşenur: Bu özel bir isim, belli bir kişiyi anlatıyor.
- sandalyeden: Evet! Sandalye dediğimizde aklımıza birçok farklı sandalye gelebilir. Hepsi aynı türden varlıklar.
- ayağa: Bu da bir cins isim. Ayak dediğimizde de genel olarak vücudumuzun bir parçasını anlarız. Herkesin ayağı vardır.
Bu durumda, hem “sandalye” hem de “ayak” kelimeleri aynı cinsten varlıkları karşılamak için kullanılmıştır.
Sonuç:
Altı çizili kelimelerden sandalye ve ayak kelimeleri aynı cinsten varlıkları karşılamak için kullanılmıştır.
c. Altı çizili kelimelerden hangisi eşi olmayan varlıkları karşılamak için kullanılmıştır? Söyleyiniz.
Çözüm:
Eşi olmayan varlıklar derken, özel isimleri kastediyoruz çocuklar. Tıpkı sizin adınız gibi, sadece bir kişiye veya bir şeye ait olan, ona özel isimler. Hadi altı çizili kelimelere tekrar bakalım:
- Ayşenur: İşte bu! Ayşenur, belli bir kişinin adıdır. Tıpkı senin adın gibi, bu isim o kişiye özeldir. Bu tür isimlere özel isim deriz.
- sandalyeden: Sandalye, genel bir eşya adıdır. Birçok sandalye vardır.
- ayağa: Ayak da genel bir vücut parçası adıdır. Herkesin ayağı vardır.
Sonuç:
Altı çizili kelimelerden Ayşenur kelimesi eşi olmayan varlıkları karşılamak için kullanılmıştır.
ç. Okuduğunuz metinden aynı cinsten varlıkları karşılayan kelimeler bularak yazınız.
Çözüm:
Sevgili öğrencilerim, bu soruda “okuduğunuz metin” derken, 11.a etkinliğinde verilen “Ayşenur, oturduğu sandalyeden ayağa kalktı.” cümlesini kastediyoruz. Bu cümleden aynı cinsten varlıkları karşılayan, yani cins isimleri bulup yazmamız isteniyor. Hadi tekrar cümlemize bakalım ve cins isimleri işaretleyelim:
Ayşenur, oturduğu sandalyeden ayaka kalktı.
Gördüğünüz gibi, cümlemizde iki tane cins isim var: sandalye ve ayak.
Sonuç:
- Sandalye
- Ayak
Şimdi de Etkinlik 12‘ye geçelim. Bu etkinlikte isimlerin sayı özelliklerini inceleyeceğiz. Yani bir varlığın tek mi, çok mu olduğunu nasıl anlarız, buna bakacağız.
12. ETKİNLİK
a. Sayı vermeden ismin birden fazla olduğunu nasıl ifade ederiz? Söyleyiniz.
Çözüm:
Çok güzel bir soru! Mesela ben size “kalem” desem, aklınıza bir tane kalem gelir. Ama “kalemler” desem, hemen birden fazla kalem olduğunu anlarsınız, değil mi? İşte burada sihirli bir ek var!
Türkçede bir ismin birden fazla olduğunu, yani çoğul olduğunu belirtmek için o isme -ler veya -lar ekini getiririz. Bu eklere çoğul ekleri denir.
- Örnek: defter + ler = defterler (birden fazla defter)
- Örnek: kitap + lar = kitaplar (birden fazla kitap)
Böylece bir sayı söylemeden, sadece bu ekleri kullanarak ismin çok olduğunu anlatmış oluruz.
Sonuç:
Sayı vermeden ismin birden fazla olduğunu ifade etmek için isme -ler veya -lar çoğul eklerini getiririz.
b. Aşağıdaki paragrafta altı çizili kelimelerin sayıları ifade etme yönünden aralarındaki farkı söyleyiniz.
Yumuşak yünleri ve sakin bakışlarıyla içimi ısıtan hayvanlardır koyunlar. Köydeki günlerimde belki de en çok özlediğim şey doğada onların sakin hâllerini izlemekti. Koyun sürüsünün arasında dolaşırken dedemle geçirdiğim günleri hiç unutamam. Fakat içlerinde bir tanesi vardı ki her zaman benim için özeldi. Koyunum Pamuk, sürmeli gözleriyle etrafı süzerken hep beni takip ederdi. Onu ellerimle beslerdim. Keşke o günlere tekrar dönebilsem…
Çözüm:
Şimdi de bu güzel paragraftaki altı çizili kelimelerin sayı bakımından ne anlattığına bakalım. Her bir kelime, bize varlıkların sayısı hakkında farklı bir bilgi veriyor. Gelin, bu farkları adım adım inceleyelim:
- koyunlar: Bu kelimenin sonundaki “-lar” ekini görüyor musunuz? İşte bu ek, bize birden fazla koyun olduğunu, yani çoğul bir durum olduğunu anlatıyor. Sayı vermeden çokluk ifade ediyor.
- Koyun sürüsünün: Burada hem “koyun” kelimesi var hem de “sürü” kelimesi. “Sürü” kelimesi tek başına bile birçok koyunu ifade eder, değil mi? Yani “sürü” kelimesi topluluk ismidir. Tek bir kelimeyle birden fazla varlığı anlatır. “-sünün” eki ise o sürünün kime ait olduğunu belirtiyor. Kısacası, bir topluluğu, yani birçok koyunu anlatan tek bir varlıktan bahsediyoruz. Kendisi tekil gibi görünse de anlamı çoğuldur.
- Koyunum: Bu kelimenin sonunda “-um” eki var. Bu ek, koyunun bana ait olduğunu gösterir. “Koyun” kelimesi ise burada tek bir koyunu, yani tekil bir varlığı anlatıyor. Yazarın Pamuk adında bir tane koyunu varmış.
- ellerimle: Bu kelimenin içinde hem “el” kelimesi var hem de “-lerim” ekleri var. “-ler” eki birden fazla el olduğunu, yani çoğul olduğunu gösteriyor. “-im” eki ise ellerin bana ait olduğunu belirtiyor. Yani iki elimiz olduğu için “ellerim” çoğul bir ifade oluyor.
Sonuç:
- koyunlar: Çoğul isim (birden fazla koyun)
- Koyun sürüsünün: Topluluk ismi (tek kelimeyle birden fazla varlığı ifade eden tekil bir isim)
- Koyunum: Tekil isim (bir tane koyun)
- ellerimle: Çoğul isim (birden fazla el)
c. Siz de isimleri farklı sayılar ifade edecek şekilde cümlelerde kullanınız. Cümlelerinizi kurarken gereksiz kelimelere yer vermeyiniz.
Çözüm:
Harika! Şimdi sıra sizde! Gelin, isimleri hem tekil, hem çoğul, hem de topluluk ismi olarak cümlelerde kullanalım. Bakalım kimler en güzel cümleleri kuracak!
İşte size birkaç örnek:
- Tekil İsim (bir varlığı anlatan):
- Çoğul İsim (birden fazla varlığı anlatan):
- Topluluk İsmi (tek kelimeyle birden fazla varlığı anlatan ama kendisi tekil olan):
Bugün kitap okudum.
Bahçedeki ağaçlar büyüdü.
Okul takımı maçı kazandı.
Ormanda büyük bir sürü otluyordu.
Gereksiz kelime kullanmamaya dikkat ettik, değil mi? Cümlelerimiz kısa ve öz oldu.
Sonuç:
İsimlerin farklı sayıları ifade edecek şekilde cümlelerde kullanılmış halleri:
- Tekil: Çocuk top oynuyor.
- Çoğul: Çocuklar parkta koşuyor.
- Topluluk: Meclis toplandı.