Sevgili öğrencilerim, Türkçe dersimizin bu bölümünde hem büyük harflerin doğru kullanımını hem de noktalama işaretlerini nasıl doğru yerleştireceğimizi öğreneceğiz. Haydi, dikkatlice okuyun ve benimle birlikte adım adım ilerleyelim!
4. ETKİNLİK
a. Okuduğunuz metinden alınan aşağıdaki cümleleri inceleyiniz. Altı çizili kelimelerde neden büyük harf kullanıldığını yazınız.
Haydi Ali, koyuver uçurtmanın ipini!
Nihayet uçurtmalarım afacan sahiplerini buldu.
Sevgili çocuklar, bu soruda iki farklı cümledeki altı çizili kelimelerin neden büyük harfle başladığını inceleyeceğiz.
Çözüm:
Adım 1: İlk cümleye bakalım: “Haydi Ali, koyuver uçurtmanın ipini!”
- Buradaki “Ali” kelimesi, bir insan ismidir. Yani özel bir isimdir. Türkçede özel isimler, cümlenin neresinde olursa olsun her zaman büyük harfle başlar.
Adım 2: Şimdi de ikinci cümleye bakalım: “Nihayet uçurtmalarım afacan sahiplerini buldu.”
- Bu cümledeki “Nihayet” kelimesi, cümlenin en başında yer alıyor. Unutmayın, her cümlenin ilk kelimesi her zaman büyük harfle başlar. Tıpkı bizim okuldaki ilk günümüz gibi, her cümlenin de bir ilk harfi vardır ve o da büyük olmalıdır!
b. Yay ayraç içinde verilen kelimeleri büyük harflerin kullanımına dikkat ederek örnekteki gibi yazınız.
Bu yıl Nisan ayında çocuk oyunları festivali yapılacak. (nisan)
Şimdi de yay ayraç içinde verilen kelimeleri doğru şekilde büyük harf kurallarına uyarak boşluklara yerleştirelim.
Çözüm:
1. 23 Nisan bütün çocuklar için bayramdır. (nisan)
- Burada “nisan” kelimesi, “23” sayısı ile birlikte belirli bir tarihi, yani 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı’nı ifade ediyor. Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar.
2. Yarın Ahmet bey oyun parkının açılışını yapacak. (bey)
- “Bey” kelimesi burada “Ahmet” özel isminden sonra gelerek bir saygı unvanı olarak kullanılmış. Özel isimlerden sonra gelen unvanlar (bey, hanım, efendi gibi) küçük harfle başlar.
3. Çok şık bir bey kapıda gülümseyerek bekliyor. (bey)
- Bu cümlede “bey” kelimesi, belirli bir kişiye unvan olarak verilmemiş, genel bir ifade olarak kullanılmış. Bu yüzden küçük harfle yazılır.
4. Çocukken sokak bizim oyunlarda buluştuğumuz yerdi. (sokak)
- Buradaki “sokak” kelimesi, belirli bir sokağın adını değil, genel olarak oyun oynanan bir yeri ifade ediyor. Bu yüzden küçük harfle başlar.
5. Buluşma noktamızı Güneş Sokak olarak belirledik. (sokak)
- İşte burada “Güneş” ile birlikte “Sokak” kelimesi, belirli bir yerin adını oluşturuyor. “Güneş Sokak” özel bir yer adı olduğu için “Sokak” kelimesi büyük harfle başlar.
6. Ağrı Dağı ülkemizin eşsiz doğal alanlarından biridir. (dağı)
- “Ağrı” ile birlikte “Dağı” kelimesi, belirli bir coğrafi yerin (dağın) adını oluşturuyor. Bu yüzden “Dağı” kelimesi büyük harfle başlar.
7. Bu dağı gezmek isteyen birçok kişi yaz aylarında bölgeye akın eder. (dağı)
- Bu cümlede ise “dağı” kelimesi, belirli bir dağın adını söylemeden, genel olarak bir dağdan bahsediyor. Bu yüzden küçük harfle başlar.
5. ETKİNLİK
Aşağıdaki yay ayraçların içine uygun noktalama işaretlerini yazınız.
Şimdi de noktalama işaretlerini doğru yerlere yerleştirme zamanı! Her bir yay ayracın içine hangi işaretin gelmesi gerektiğini dikkatlice düşünelim.
Çözüm:
Emre ve ailesi iki hafta sonra gerçekleşecek olan ödül töreni için sabırsızlanıyordu. Beklenen gün sonunda gelmişti. Emre en yakın arkadaşları Ahmet, Eren ve Yasin ile buluşup yola çıktı. Okulun bahçesine geldiklerinde her yerin rengârenk balonlarla süslendiğini gördüler. Emre satranç turnuvasında okul 1.si olmuştu ve bu başarısından dolayı öğretmenleri, arkadaşları ve ailesi onunla gurur duyuyordu. Okul müdürü “Kıymetli öğrenciler! bu başarı hepiniz için bir ilham kaynağı olacaktır.” dedi. Törenden sonra Emre ve arkadaşları kutlamalara devam etmek için M. Kemal Parkı’na gitmeye karar verdiler.
Açıklamalar:
- Adım 1: “Emre ve ailesi iki hafta sonra gerçekleşecek olan ödül töreni için sabırsızlanıyordu.” ve “Beklenen gün sonunda gelmişti.”
- Bu iki ifade de bitmiş birer cümledir. Cümleler bittiğinde sonuna nokta (.) koyarız.
- Adım 2: “Emre en yakın arkadaşları Ahmet, Eren ve Yasin ile buluşup yola çıktı.”
- “Ahmet, Eren ve Yasin” arka arkaya sıralanmış eş görevli kelimelerdir. Bu tür sıralamalarda kelimelerin arasına virgül (,) koyarız. Ancak “Eren ve Yasin” dediğimiz için “ve” bağlacı zaten bir bağlantı kurduğu için “Eren” ile “Yasin” arasına virgül koymaya gerek yoktur. Cümle bittiği için sonuna yine nokta (.) koyarız.
- Adım 3: “Okulun bahçesine geldiklerinde her yerin rengârenk balonlarla süslendiğini gördüler.”
- Bu da bitmiş bir cümledir, o yüzden sonuna nokta (.) gelir.
- Adım 4: “Emre satranç turnuvasında okul 1.si olmuştu ve bu başarısından dolayı öğretmenleri, arkadaşları ve ailesi onunla gurur duyuyordu.”
- “1” sayısı, “birinci” anlamına gelen bir sıra sayısıdır. Sıra sayılarını belirtmek için sayının sonuna nokta (.) koyarız. “Öğretmenleri, arkadaşları ve ailesi” yine eş görevli kelimeler olduğu için “öğretmenleri”nden sonra virgül (,) gelir. “Arkadaşlar ve ailesi” arasına “ve” geldiği için virgül koymayız. Cümlenin sonunda ise nokta (.) var.
- Adım 5: “Okul müdürü “Kıymetli öğrenciler! bu başarı hepiniz için bir ilham kaynağı olacaktır.” dedi.”
- Okul müdürünün doğrudan söylediği sözler tırnak içine alınır. “Kıymetli öğrenciler” bir seslenme ve ünlem ifadesi içerdiği için sonuna ünlem işareti (!) gelir. Tırnak içindeki cümle bittikten sonra ise tüm cümlenin sonuna nokta (.) koyarız.
- Adım 6: “Törenden sonra Emre ve arkadaşları kutlamalara devam etmek için M. Kemal Parkı’na gitmeye karar verdiler.”
- “M.” kelimesi, “Mustafa” isminin kısaltmasıdır. Kısaltmaların sonuna nokta (.) konulur. Cümle bittiği için de sonuna nokta (.) koyarız.