Merhaba sevgili öğrencim! Bugün Türkçe dersimizdeki geçiş ve bağlantı ifadeleri konusuna devam ediyoruz. Bu ifadeler, cümlelerimizi birbirine bağlamamızı, düşüncelerimizi daha anlaşılır hale getirmemizi sağlayan çok önemli kelimeler ve söz gruplarıdır. Şimdi sana gönderdiğim görseldeki soruları adım adım, dikkatlice inceleyelim ve doğru cevapları bulalım.
Unutma, her zaman önce soruyu dikkatlice okumak ve ne istediğini anlamak çok önemlidir. Haydi başlayalım!
1a. Okuduğunuz metinden alınan aşağıdaki cümleleri inceleyiniz.
Sevgili öğrencim, bu soruda bize iki cümle verilmiş ve bu cümlelerdeki bazı kelimelerin (ama, ve) işlevleri hakkında bilgi verilmiş. Bizden istenen, bu bilgilerin doğru olup olmadığını incelememiz. Hadi her bir cümleyi tek tek ele alalım:
“Üst baş perişan hepsinde ama hepsinin yüreği vatan aşkıyla çarpar.” cümlesinde ama kelimesi düşüncenin yönünü değiştirme işleviyle kullanılmıştır.
Çözüm: Bu cümlede “üst baş perişan” ifadesi olumsuz bir durumu anlatırken, “yüreği vatan aşkıyla çarpar” ifadesi olumlu bir durumu anlatıyor. “Ama” kelimesi, bu iki zıt düşünceyi birbirine bağlayarak cümlenin anlam akışını değiştiriyor. Yani, ilk söylenenin aksine bir durum olduğunu belirtiyor. Bu yüzden, evet, bu ifade doğrudur. “Ama” kelimesi burada düşüncenin yönünü değiştirme işleviyle kullanılmıştır. Bunu tıpkı bir yol ayrımına benzetebiliriz; ilk yoldan giderken “ama” ile başka bir yola sapıyoruz.
“Hepsinin gözleri ışıl ışıl, imanı tam. Ve her istasyonda gözü yaşlı analar, babalar, evlatlar…” cümlesinde ve kelimesi ekleme işleviyle kullanılmıştır.
Çözüm: Bu cümlede “gözleri ışıl ışıl, imanı tam” ifadesine ek olarak “gözü yaşlı analar, babalar, evlatlar” bilgisi ekleniyor. “Ve” kelimesi, benzer durumları, varlıkları veya fikirleri birbirine eklemek için kullanılır. Burada da ardı ardına sıralanan durumları birbirine bağlıyor. Bu yüzden, evet, bu ifade de doğrudur. “Ve” kelimesi burada ekleme işleviyle kullanılmıştır. Tıpkı bir listeye yeni maddeler ekler gibi.
1b. Okuduğunuz metindeki cümlelerde bulunan altı çizili geçiş ve bağlantı ifadelerini aşağıda verilen işlevleriyle eşleştiriniz.
Şimdi de bize verilen cümlelerdeki altı çizili kelimelerin hangi işlevi gördüğünü bulup eşleştireceğiz. İşlevleri ve cümleleri dikkatlice okuyalım:
İşlevler:
a. Seçenek belirtme
b. Ekleme
c. Zıtlık
ç. Özetleme
Cümleler:
Sizlerden ayrılalı bir aydan fazla oldu ama Basmane İstasyonu’ndaki anınız hep gözümün önünde.
Çözüm: Burada “bir aydan fazla oldu” ifadesiyle “anınız hep gözümün önünde” ifadesi arasında bir karşıtlık veya farklılık var. “Ama” kelimesi, beklenen durumun aksine bir şey olduğunu bildiriyor. Bu yüzden, bu ifade c. Zıtlık işleviyle kullanılmıştır.
Yemek dediğimiz de ya tarhana çorbası ya mercimek.
Çözüm: Bu cümlede “ya… ya…” yapısı, bize iki farklı yemek seçeneği sunuyor: tarhana çorbası veya mercimek. İkisinden birini seçme veya iki ihtimalden birinin gerçekleşmesi durumunu belirtiyor. Bu yüzden, bu ifade a. Seçenek belirtme işleviyle kullanılmıştır.
Salih ağabeyimin hem gururlu hem buruk bakışları; senin içine akıttığın gözyaşları hiç çıkmaz aklımdan anam.
Çözüm: “Hem… hem…” yapısı, Salih ağabeyinin hem gururlu hem de buruk olduğunu, yani iki özelliğe de aynı anda sahip olduğunu anlatıyor. Bu iki özelliği birbirine ekliyor. Bu yüzden, bu ifade b. Ekleme işleviyle kullanılmıştır.
Sonuç:
- Sizlerden ayrılalı bir aydan fazla oldu ama Basmane İstasyonu’ndaki anınız hep gözümün önünde. ->c. Zıtlık
- Yemek dediğimiz de ya tarhana çorbası ya mercimek. ->a. Seçenek belirtme
- Salih ağabeyimin hem gururlu hem buruk bakışları… ->b. Ekleme
1c. Siz de metinden bu tür ifadelerin kullanıldığı cümleleri bulup işlevlerini belirterek aşağıya yazınız.
Sevgili öğrencim, bu soruda senden, az önce incelediğimiz cümlelerden geçiş ve bağlantı ifadeleri içerenleri seçip, hangi işlevi gördüklerini belirtmeni istiyor. Metin olarak elimizde 1a ve 1b’deki cümleler var. Hadi onlardan birkaç örnek seçelim ve işlevlerini yazalım:
Cümle: “Üst baş perişan hepsinde ama hepsinin yüreği vatan aşkıyla çarpar.”
İşlevi: Burada “ama” kelimesi, ilk söylenen durumla (üst başın perişan olması) zıt bir durumu (yüreğin vatan aşkıyla çarpması) birbirine bağlıyor. Yani zıtlık (düşüncenin yönünü değiştirme) işlevi görüyor.
Cümle: “Hepsinin gözleri ışıl ışıl, imanı tam. Ve her istasyonda gözü yaşlı analar, babalar, evlatlar…”
İşlevi: “Ve” kelimesi, “gözleri ışıl ışıl, imanı tam” olma durumuna ek olarak “gözü yaşlı analar, babalar, evlatlar” bilgisini ekliyor. Bu yüzden ekleme işlevi görüyor.
Cümle: “Yemek dediğimiz de ya tarhana çorbası ya mercimek.”
İşlevi: “Ya… ya…” yapısı, iki farklı olasılıktan, seçenekten bahseder. Burada yemek için iki farklı seçenek sunuluyor. Yani seçenek belirtme işlevi görüyor.
1ç. Aşağıdaki metinde altı çizili geçiş ve bağlantı ifadelerini verilen işlevlerle eşleştiriniz.
Şimdi de bize verilen yeni metindeki altı çizili ifadeleri, yukarıda verilen işlevlerle eşleştireceğiz. Boş bırakılan yerlere uygun harfi yazacağız. Unutma, sadece altı çizili ifadelerin işlevlerini bulacağız.
İşlevler:
a. Zıtlık
b. Ekleme
c. Sonuç bildirme
ç. Örnekleme
d. Vurgulama
e. Ekleme
f. Sebep
Metin ve Çözüm:
Atatürk’ün askerî yönü; onun liderlik vasıflarını, stratejik zekâsını ön plana çıkaran en belirgin özelliklerinden biridir (________) Özellike I. Dünya Savaşı (________) ve Millî Mücadele sırasında gösterdiği üstün komutanlık becerileri, onun askerî dehasını kanıtlamıştır. (a) Ama Atatürk sadece bir savaşçı değil aynı zamanda bir barış adamıydı. (ç) Mesela yurtta ve dünyada barışın önemini her zaman dile getirmiştir. (c) Sonuç olarak Atatürk’ün askerî yönü, onun (b) hem bir komutan olarak yetkinliğini hem de barışa olan inancını yansıtmaktadır.
Açıklama:
İlk iki boşlukta (biridir (________) Özellike I. Dünya Savaşı (________) ve Millî Mücadele sırasında…) herhangi bir altı çizili geçiş veya bağlantı ifadesi bulunmadığı için bu boşlukları dolduramayız. Soru bizden sadece altı çizili ifadeleri eşleştirmemizi istiyor.
“…kanıtlamıştır. (a) Ama Atatürk sadece bir savaşçı değil…”
Buradaki “Ama” kelimesi, önceki ifadeyle (askeri deha) sonraki ifade (barış adamı olması) arasında bir zıtlık ilişkisi kuruyor. Bu yüzden boşluğa a. Zıtlık yazdık.
“…bir barış adamıydı. (ç) Mesela yurtta ve dünyada barışın önemini…”
“Mesela” kelimesi, önceki düşünceyi (barış adamı olması) örneklendirmek için kullanılmıştır. “Barışın önemini dile getirmesi” buna bir örnektir. Bu yüzden boşluğa ç. Örnekleme yazdık.
“…dile getirmiştir. (c) Sonuç olarak Atatürk’ün askerî yönü…”
“Sonuç olarak” ifadesi, metinde anlatılanların genel bir özetini veya çıkarımını sunar. Bu yüzden boşluğa c. Sonuç bildirme yazdık.
“…askerî yönü, onun (b) hem bir komutan olarak yetkinliğini hem de barışa olan inancını yansıtmaktadır.”
“Hem… hem…” yapısı, Atatürk’ün iki farklı özelliğini (komutanlık yetkinliği ve barışa inancı) birbirine ekleyerek vurguluyor. Bu yüzden boşluğa b. Ekleme yazdık.
1d. Siz de içinde geçiş ve bağlantı ifadelerini kullandığınız üç cümle yazınız.
Şimdi sıra sende! Geçiş ve bağlantı ifadelerini kullanarak kendin üç farklı cümle yazacaksın. Bu ifadeler sayesinde cümlelerin daha akıcı ve anlamlı olacak. Hadi bakalım, sen de harika cümleler kurabilirsin:
Cümle: Bugün hava çok güzeldi fakat pikniğe gidemedik.
Açıklama: Buradaki “fakat” kelimesi, havanın güzel olması ile pikniğe gidememe durumu arasında bir zıtlık ilişkisi kuruyor.
Cümle: Kitap okumayı ve müzik dinlemeyi çok severim.
Açıklama: “Ve” kelimesi, sevdiğim iki farklı etkinliği (kitap okuma ve müzik dinleme) birbirine ekleme işleviyle bağlıyor.
Cümle: Çok ders çalıştım, bu yüzden sınavdan yüksek not aldım.
Açıklama: “Bu yüzden” ifadesi, çok ders çalışmamın sonucunu (yüksek not alma) belirtiyor. Yani bir sebep-sonuç ilişkisi kuruyor.
Aferin sana! Gördüğün gibi, geçiş ve bağlantı ifadeleri cümlelerimizi daha güçlü ve anlamlı hale getirmemizi sağlıyor. Bu ifadeleri doğru kullanmak, kendini daha iyi ifade etmene yardımcı olur. Bol bol pratik yaparak bu konuda çok başarılı olacağına eminim!