Merhaba sevgili öğrencilerim! 😊 Bugün Türkçe dersimizdeki değerlendirme çalışmalarını birlikte çözeceğiz. Hiç merak etmeyin, adım adım, sindire sindire ilerleyeceğiz. Sanki yan yanaymışız gibi size anlatacağım. Hazırsanız başlayalım!
B. Aşağıdaki soruların doğru cevaplarını işaretleyiniz.
1. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde neden-sonuç ilişkisi vardır?
a) Çok kitap okuduğu için sınavda başarılı oldu.
b) Çünkü annesi kalın giyinmesini söyledi.
c) Bu konuyu etraflıca tartıştılar.
d) Sıkılıncaya kadar bekledik.
Çözüm:
Sevgili çocuklar, neden-sonuç cümleleri bize bir olayın nedenini ve bu nedenin ortaya çıkardığı sonucu anlatır. Genellikle “için”, “çünkü”, “den dolayı” gibi kelimeler kullanırız.
Şimdi seçeneklere bakalım:
a) “Çok kitap okuduğu için sınavda başarılı oldu.”
- Burada başarılı olmanın nedeni “çok kitap okuması”. Sonuç ise “sınavda başarılı olması”. Bu cümlede çok net bir neden-sonuç ilişkisi var.
b) “Çünkü annesi kalın giyinmesini söyledi.”
- Bu cümlede de annesinin söylemesi bir neden, kalın giyinmesi (bunu yaptığı varsayılıyor) ise bir sonuç. Bu da neden-sonuç cümlesidir.
c) “Bu konuyu etraflıca tartıştılar.”
- Bu cümlede sadece bir eylemden bahsediliyor, bir neden ve sonuç ilişkisi yok.
d) “Sıkılıncaya kadar bekledik.”
- Burada “sıkılıncaya kadar” ifadesi, beklemenin ne kadar sürdüğünü, yani bir zamanı ya da bir sınır noktasını anlatıyor. “Sıkıldığımız için beklemeyi bıraktık” gibi bir yapı olsaydı neden-sonuç olurdu. Ama bu haliyle neden-sonuç ilişkisi değil, daha çok bir zaman veya durum bildiriyor.
Hem a hem de b seçenekleri neden-sonuç ilişkisi içeriyor. Ancak ders kitaplarında ve sınavlarda genellikle en açık, en belirgin olanı seçmemiz beklenir. “Çok kitap okuduğu için sınavda başarılı oldu” cümlesi, bir eylemin (kitap okumak) doğrudan bir sonucu (başarılı olmak) ile çok güzel bir örnek oluşturuyor.
Sonuç:
Cevap: a) Çok kitap okuduğu için sınavda başarılı oldu.
2. Aşağıdaki kelimelerden hangisi terim anlamlıdır?
a) kitap
b) gol
c) kolonya
d) pencere
Çözüm:
Terim anlamlı kelimeler, belirli bir bilim dalına, sanata, mesleğe veya spora ait özel anlamı olan kelimelerdir. Yani o alana özgüdürler.
Şimdi seçenekleri inceleyelim:
a) “kitap”: Bu kelimeyi herkes günlük hayatta kullanır, özel bir alana ait değildir. Genel anlamlıdır.
b) “gol”: Bu kelimeyi duyduğumuzda aklımıza hemen futbol veya benzeri top oyunları gelir, değil mi? “Gol atmak”, “gol yemek” gibi ifadeler spor dünyasına aittir. İşte bu, terim anlamlı bir kelimedir.
c) “kolonya”: Bu da günlük hayatta kullandığımız, herkesin bildiği bir nesnedir. Genel anlamlıdır.
d) “pencere”: Evlerde, binalarda bulunan bir yapıdır. Genel anlamlıdır.
Sonuç:
Cevap: b) gol
3. Aşağıdaki kelimelerden hangisi “amaç” kelimesinin eş anlamlısıdır?
a) gelecek
b) maksat
c) öğüt
d) sonuç
Çözüm:
Eş anlamlı kelimeler, yazılışları ve okunuşları farklı olsa da aynı anlama gelen kelimelerdir. Yani birbirinin yerine kullanıldığında cümlenin anlamı değişmez.
“Amaç” kelimesi, bir şeyi yaparken ulaşmak istediğimiz hedefi, gayeyi anlatır. Bakalım seçeneklerde hangisi aynı anlama geliyor:
a) “gelecek”: Bu kelime şimdiki zamandan sonraki zamanı ifade eder. “Amaç” ile aynı anlama gelmez.
b) “maksat”: “Maksadın ne?”, “Amacın ne?” cümlelerini düşünün. İkisi de aynı şeyi sorar, değil mi? Yani “maksat” kelimesi, “amaç” kelimesinin eş anlamlısıdır.
c) “öğüt”: Bu kelime birine tavsiye vermek, yol göstermek demektir. “Amaç” ile aynı anlama gelmez.
d) “sonuç”: Bu kelime bir olayın bitiminde ortaya çıkan durumu ifade eder. “Amaç” ile aynı anlama gelmez.
Sonuç:
Cevap: b) maksat
4. Aşağıdaki cümlelerde geçen altı çizili kelimelerden hangisi mecaz anlamlıdır?
a) Bugün doktora gidecekler.
b) Yeni vazoyu yanlışlıkla kırdı.
c) Soğuk suda yüzdüğü için hastalandı.
d) Bizi çok sıcak karşıladılar.
Çözüm:
Mecaz anlam, bir kelimenin gerçek anlamından tamamen uzaklaşarak kazandığı yeni anlamdır. Gerçek anlam ise kelimenin sözlükteki ilk, herkesçe bilinen anlamıdır.
Şimdi altı çizili kelimelere bakalım:
a) “Bugün doktora gidecekler.”
- Buradaki “doktor” kelimesi, hastalıklarımızı iyileştiren sağlık görevlisini anlatıyor. Gerçek anlamında kullanılmış.
b) “Yeni vazoyu yanlışlıkla kırdı.”
- Buradaki “kırmak” kelimesi, bir şeyi parçalara ayırmak, bütünlüğünü bozmak demektir. Gerçek anlamında kullanılmış.
c) “Soğuk suda yüzdüğü için hastalandı.”
- Buradaki “yüzmek” kelimesi, suda hareket etmek anlamındadır. Gerçek anlamında kullanılmış.
d) “Bizi çok sıcak karşıladılar.”
- Buradaki “sıcak” kelimesi, havanın veya bir nesnenin ısısı anlamında kullanılmamış. İnsanların samimi, içten, güler yüzlü ve dostça davrandıklarını anlatmak için kullanılmış. Yani “sıcakkanlı” gibi düşünebiliriz. İşte bu, kelimenin gerçek anlamından uzaklaşarak kazandığı mecaz bir anlamdır.
Sonuç:
Cevap: d) Bizi çok sıcak karşıladılar.
5. “ablam, çanakkale savaşı ve Atatürk hakkında bir film izlemiş.” cümlesin- de büyük harfle yazılması gereken kaç kelime küçük harfle yazılmıştır?
a) 1
b) 2
c) 3
d) 4
Çözüm:
Türkçede bazı kelimeleri özel durumlarından dolayı büyük harfle başlatırız. Mesela özel isimler, tarihî olaylar, millet, devlet isimleri gibi.
Cümleyi tekrar inceleyelim: “ablam, çanakkale savaşı ve Atatürk hakkında bir film izlemiş.”
Şimdi kelimelere tek tek bakalım:
- “ablam”: Bu kelime cümlenin başında değil ve özel bir isim değil. Bu yüzden küçük harfle yazılması doğru.
- “çanakkale savaşı”: Bu bir tarihî olay adıdır ve özel bir isimdir. “Çanakkale Savaşı” şeklinde her iki kelimenin de ilk harfi büyük yazılmalıydı. Burada “çanakkale” ve “savaşı” kelimelerinin ikisi de küçük harfle yazılmış, yani 2 kelime yanlış yazılmış.
- “Atatürk”: Bu, ülkemizin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün adıdır ve özel bir isimdir. Her zaman büyük harfle başlar. Burada “Atatürk” kelimesi küçük harfle başlamış, yani 1 kelime yanlış yazılmış.
- “hakkında”, “bir”, “film”, “izlemiş”: Bu kelimelerin küçük harfle yazılması doğrudur.
Yanlış yazılan kelimeleri sayalım: “Çanakkale” (büyük olması gerekirken küçük), “Savaşı” (büyük olması gerekirken küçük) ve “Atatürk” (büyük olması gerekirken küçük). Toplamda 2 + 1 = 3 kelime büyük harfle yazılması gerekirken küçük harfle yazılmıştır.
Sonuç:
Cevap: c) 3
C. Aşağıdaki açıklamalardan doğru olanların başına “D”, yanlış olanların başına “Y” yazınız.
1. “İnternet” kelimesinin Türkçe karşılığı “Genel ağ”dır.
Çözüm:
Evet, sevgili çocuklar, “İnternet” kelimesi yabancı kökenli bir kelimedir. Türk Dil Kurumu (TDK) bu kelime yerine “Genel ağ” karşılığını önermektedir. Bu bilgi doğrudur.
Sonuç:
D
2. “Cesur” kelimesinin eş anlamlısı “çekingen”dir.
Çözüm:
“Cesur” demek korkusuz, yürekli demektir. “Çekingen” ise utangaç, ürkek anlamına gelir. Bu iki kelime birbiriyle aynı anlama gelmez, tam tersi zıt anlamlıdırlar. Bu yüzden bu bilgi yanlıştır.
Sonuç:
Y
3. “Sulh” ve “barış” zıt anlamlı kelimelerdir.
Çözüm:
“Sulh” kelimesi, “barış” anlamına gelen eski bir kelimedir. Yani bu iki kelime aynı anlama gelir, birbirinin eş anlamlısıdır. Soruda zıt anlamlı oldukları söylenmiş, bu yüzden bu bilgi yanlıştır.
Sonuç:
Y
4. “Sahne” terim anlamlı bir kelimedir.
Çözüm:
“Sahne” kelimesi, tiyatro, konser gibi gösterilerin yapıldığı yer anlamına gelir. Bu kelime, özellikle tiyatro ve sinema gibi sanat dallarına ait özel bir kelimedir. Bu yüzden terim anlamlıdır. Bu bilgi doğrudur.
Sonuç:
D
5. “Ceza” ve “ödül” kelimeleri eş anlamlıdır.
Çözüm:
“Ceza” bir hatanın karşılığı olarak verilen yaptırım; “ödül” ise iyi bir davranışın veya başarının karşılığı olarak verilen şeydir. Bu iki kelime birbiriyle aynı anlama gelmez, tam tersi zıt anlamlıdırlar. Bu yüzden bu bilgi yanlıştır.
Sonuç:
Y
6. “Yaz”, “yüz” ve “kır” kelimeleri eş sesli kelimelerdir.
Çözüm:
Eş sesli (sesteş) kelimeler, yazılışları ve okunuşları tamamen aynı olan ama anlamları farklı olan kelimelerdir.
- “Yaz”: Hem bir mevsim (yaz mevsimi) hem de bir eylem (yazmak) anlamına gelir.
- “Yüz”: Hem bir sayı (yüz), hem bir organ (insanın yüzü), hem de bir eylem (yüzmek) anlamına gelir.
- “Kır”: Hem bir yer (kır bayır) hem de bir eylem (kırmak) anlamına gelir.
Gördüğünüz gibi, bu üç kelimenin de birden fazla farklı anlamı var ve yazılışları aynı. Bu yüzden hepsi eş sesli kelimelerdir. Bu bilgi doğrudur.
Sonuç:
D
Aferin çocuklar! Harika bir iş çıkardınız. Türkçe dersindeki bu konuları çok iyi anlamışsınız. Bir sonraki çalışmada görüşmek üzere! 😊