Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün inkılap tarihi dersimizdeki önemli bir konuyu, Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti Sistemi’nden yeni kabine sistemine geçişi ve Cumhuriyet’in ilanını daha iyi anlamak için birlikte bu soruları çözeceğiz. Hazırsanız başlayalım!
Soru:
Tarihinde, Ankara’nın Türk devletinin başkenti olmasına karar verdi, Kurtuluş Savaşı’nın her yönüyle tamamlanmasından sonra, sıra yeni Türk devletinin adının konmasına geldi.
Bu paragrafta bahsedilen ve yeni Türk devletinin adının konmasına yol açan gelişme hangi savaş sonrası olmuştur?
Çözüm:
Sevgili gençler, soruda bize yeni Türk devletinin adının konmasından bahsediyor ve bunun hangi savaşın tamamlanmasından sonra olduğunu soruyor. Paragrafta açıkça “Kurtuluş Savaşı’nın her yönüyle tamamlanmasından sonra” deniliyor. Bu da demek oluyor ki, yeni devletin adının konması Kurtuluş Savaşı’nın zaferle sonuçlanmasının ardından gerçekleşmiştir.
Cevap: Kurtuluş Savaşı
Soru:
Ülkeyi yöneten hükümetin adı “Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti” idi. Bu sistemde meclis başkanı aynı zamanda devlet başkanlığı görevini de yürütüyordu. Bakanlar da mecliste yer alan milletvekilleri arasından seçiliyordu. Bakanların seçimi, mecliste tartışmalara ve çekişmelere sebep oluyordu. Bu durum hükümetin kurulmasını zorlaştırırken ülkede hükümet bunalımının yaşanmasına da sebep oluyordu. Nihayetinde 1923 yılının sonbaharında Ali Fethi Bey başkanlığındaki Bakanlar Kurulu’nun görevden ayrılması, ülkede bir hükümet bunalımı ortaya çıkarmıştı.
Yukarıdaki metne göre, Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti Sistemi’nde hangi durumlar hükümetin kurulmasını zorlaştırıyordu?
Çözüm:
Arkadaşlar, şimdi de bu metinden yola çıkarak meclis hükümeti sisteminde ne gibi zorluklar yaşandığını bulacağız. Metni dikkatlice okuduğumuzda şu ifadeler dikkatimizi çekiyor:
- “Bakanlar da mecliste yer alan milletvekilleri arasından seçiliyordu.”
- “Bakanların seçimi, mecliste tartışmalara ve çekişmelere sebep oluyordu.”
- “Bu durum hükümetin kurulmasını zorlaştırırken ülkede hükümet bunalımının yaşanmasına da sebep oluyordu.”
İşte bu cümleler, meclis hükümeti sisteminde hükümetin kurulmasını zorlaştıran sebepleri açıkça ortaya koyuyor. Bakanların milletvekilleri arasından seçilmesi ve bu seçimin mecliste tartışmalara ve çekişmelere yol açması, hükümetin oluşumunu geciktiriyordu.
Cevap:
- Bakanların mecliste yer alan milletvekilleri arasından seçilmesi
- Bakanların seçiminin mecliste tartışmalara ve çekişmelere sebep olması
Soru:
Mustafa Kemal, gelişmeleri değerlendirerek cumhuriyeti ilan etmenin zamanı geldiğini düşündü. 28 Ekim akşamı yaptığı bir toplantıda arkadaşlarına “Yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz.” diye açıklamada bulundu. O gece, İsmet İnönü ile birlikte hazırladıkları Anayasa’da değişiklik önerileri içeren kanun tasarısı, ertesi gün Meclise sundular. “Türkiye Devleti’nin hükümet şekli cumhuriyettir.” maddesini de içeren kanun tasarısı Mecliste oy birliğiyle kabul edildi. Bu madde, aynı zamanda Anayasa’nın birinci maddesine eklendi. Böylece cumhuriyet ilan edilerek yeni devletin adı, Türkiye Cumhuriyeti Devleti oldu (29 Ekim 1923). Sıra bu yeni Cumhuriyet’in cumhurbaşkanını seçmeye gelmişti. Mecliste yapılan oylama sonucuna göre Gazi Mustafa Kemal Paşa, Mecliste ki tüm milletvekillerinin oyunu alarak Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı seçildi. Atatürk, cumhurbaşkanı seçildikten sonra Mecliste yaptığı konuşmada “Türkiye Cumhuriyeti, mu- lu, başarılı ve muzaffer olacaktır.” demiştir.
Bu metne göre, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilan edilmesiyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisine ulaşılamaz?
Çözüm:
Sevgili öğrenciler, bu soruda metne göre hangi bilgiye ulaşamayacağımızı bulmamız isteniyor. Metni dikkatlice okuyarak her bir seçeneği teker teker inceleyelim:
a) Cumhuriyetin ilan edileceği daha önceden duyurulmuştur.
Metinde Mustafa Kemal’in arkadaşlarına “Yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz.” dediği belirtiliyor. Bu, Cumhuriyet’in ilan edileceğinin önceden duyurulduğu anlamına gelir. Dolayısıyla bu bilgiye ulaşılabilir.
b) Kanun tasarısı Mecliste oy çokluğu ile kabul edilmiştir.
Metinde “Türkiye Devleti’nin hükümet şekli cumhuriyettir.” maddesini içeren kanun tasarısının Mecliste oy birliğiyle kabul edildiği açıkça yazıyor. Bu nedenle, oy çokluğu ile kabul edildiği bilgisine ulaşılamaz.
c) Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal Paşa olmuştur.
Metinde “Mecliste yapılan oylama sonucuna göre Gazi Mustafa Kemal Paşa, Mecliste ki tüm milletvekillerinin oyunu alarak Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı seçildi.” ifadesi yer alıyor. Bu bilgiye ulaşılabilir.
d) Cumhuriyetin ilanından sonra ilk cumhurbaşkanı seçimi yapılmıştır.
Metinde “Böylece cumhuriyet ilan edilerek yeni devletin adı, Türkiye Cumhuriyeti Devleti oldu… Sıra bu yeni Cumhuriyet’in cumhurbaşkanını seçmeye gelmişti.” deniliyor. Bu da Cumhuriyet ilan edildikten sonra cumhurbaşkanı seçiminin yapıldığını gösteriyor. Bu bilgiye ulaşılabilir.
Dolayısıyla, metne göre ulaşamayacağımız bilgi “Kanun tasarısı Mecliste oy çokluğu ile kabul edilmiştir.” seçeneğidir.
Cevap: b) Kanun tasarısı Mecliste oy çokluğu ile kabul edilmiştir.
Soru:
Cumhuriyetin ilanı ile yönetim alanında nelerin değiştiğine yönelik aşağıdaki soruları cevaplayınız.
Aşağıdaki tabloda gördüğünüz gibi iki farklı yönetim sistemi karşılaştırılmış: Eski Meclis Hükümeti Sistemi ve Yeni Kabine Sistemi. Şimdi bu sistemlerdeki bazı farklılıkları ortaya koyan soruları cevaplayalım.
Eski Meclis Hükümeti Sistemi
- Meclis Başkanı başka hangi görevi de yürütüyordu?
- Bakanlar nasıl seçiliyorlardı?
Yeni Kabine Sistemi
- Hükümeti kurmakla kim görevlidir?
- Bakanlar kim seçer?
- Cumhurbaşkanı nasıl seçilir?
Çözüm:
Haydi şimdi bu soruları metindeki bilgiler ve genel bilgilerimizle cevaplayalım:
Eski Meclis Hükümeti Sistemi
- Meclis Başkanı başka hangi görevi de yürütüyordu?
- Bakanlar nasıl seçiliyorlardı?
Metnin başlarında bu bilgiye rastlıyoruz: “Bu sistemde meclis başkanı aynı zamanda devlet başkanlığı görevini de yürütüyordu.”
Metinde “Bakanlar da mecliste yer alan milletvekilleri arasından seçiliyordu.” deniliyor. Yani bakanlar, meclis içinden seçiliyordu.
Yeni Kabine Sistemi
- Hükümeti kurmakla kim görevlidir?
- Bakanlar kim seçer?
- Cumhurbaşkanı nasıl seçilir?
Kabine sisteminde, genellikle başbakan hükümeti kurmakla görevlidir. (Metinde doğrudan bu bilgi yer almasa da genel bilgi olarak bu şekilde bilinir.)
Kabine sisteminde, başbakan tarafından önerilen bakanlar, cumhurbaşkanı tarafından atanır.
Cumhurbaşkanı, meclis tarafından seçilir.
Umarım bu soruların çözümleri ve açıklamaları anlaşılır olmuştur. Hepinize başarılar dilerim!