Merhaba sevgili 6. sınıf öğrencim! Bugün seninle Türkçe dersimizden çok güzel iki etkinliği birlikte çözeceğiz. Hazır mısın? Hadi bakalım, dikkatlice okuyalım ve öğrenelim.
4. Etkinlik
Sevgili öğrencim, bu etkinlikte bizden istenen şey, cümlelerdeki “topluluk isimlerini” bulup altını çizmek. Peki, topluluk ismi ne demekti? Bilgi kutusunda da yazdığı gibi, topluluk ismi, çoğul eki (-ler, -lar) almadığı hâlde birden çok varlığı anlatan isimlere denir. Yani aslında tek bir kelime gibi görünse de içinde birçok kişiyi veya şeyi barındıran kelimelerdir. Mesela “ordu” dediğimizde aklımıza tek bir asker gelmez, değil mi? Bir sürü asker gelir. Ama “ordular” dememişiz, sadece “ordu” demişiz. İşte buna topluluk ismi diyoruz. Şimdi cümlelere bakalım ve bu tür kelimeleri bulmaya çalışalım.
Adım 1: İlk cümleyi inceleyelim.
“Bizim takım bu maçı kazanmak için çok çalıştı.”
Burada “takım” kelimesine dikkat et. Takım dediğimizde aklımıza tek bir kişi mi geliyor, yoksa birçok sporcudan oluşan bir grup mu? Tabii ki birçok sporcudan oluşan bir grup geliyor. Ama “takımlar” dememişiz, sadece “takım” demişiz. İşte “takım” kelimesi, çoğul eki almadığı hâlde birden çok kişiden oluşan bir grubu anlattığı için bir topluluk ismidir. O yüzden altını çiziyoruz.
Adım 2: İkinci cümleyi inceleyelim.
“Ordu savaş tatbikatı yapmak amacıyla toplandı.”
“Ordu” kelimesine bakalım. Bir ordu, tek bir askerden mi oluşur? Hayır, binlerce askerden oluşur. “Ordu” kelimesi de “takım” kelimesi gibi, çoğul eki almamış ama içinde birçok askeri barındıran bir topluluğu ifade ediyor. Bu yüzden “ordu” da bir topluluk ismidir ve altını çiziyoruz.
Adım 3: Üçüncü cümleyi inceleyelim.
“Günümüz dünyasında “Sürüden ayrılanı kurt kapar.” atasözü daha büyük bir anlam kazandı.”
Bu cümlede dikkat etmemiz gereken kelime “sürü”. Bir sürü dediğimizde aklımıza tek bir hayvan gelmez, değil mi? Birçok hayvandan oluşan bir grup gelir. “Sürü” kelimesi de çoğul eki almadığı hâlde birden çok varlığı (hayvanı) anlatan bir kelime olduğu için topluluk ismidir. Altını çiziyoruz.
Adım 4: Dördüncü cümleyi inceleyelim.
“Birinci bölükle birlikte eğitim alanına doğru yürüyoruz.”
“Bölük” kelimesi de askerlikte kullanılan bir terimdir ve belirli sayıda askerden oluşan bir birliği ifade eder. Yani tek bir asker değil, birden çok askerin bir araya gelmesiyle oluşur. Çoğul eki almadığı hâlde bir topluluğu anlattığı için “bölük” de bir topluluk ismidir. Altını çiziyoruz.
Sonuç:
Altını çizdiğimiz kelimeler şunlar:
- takım
- ordu
- sürü
- bölük
—
5. Etkinlik
Şimdi de çok keyifli bir etkinliğe geldik! Burada kelimeleri köklerine ve aldıkları eklere ayıracağız. Tıpkı bir dedektif gibi kelimelerin içine girip parçalarını bulacağız. Amaç, kelimenin anlamlı en küçük parçasını (kökünü) bulmak ve sonra o köke hangi eklerin geldiğini belirlemek. Hatırlayalım, ekler kelimenin anlamını veya görevini değiştirebilir.
Örnekte bize “cennetten” kelimesini çözümlemişler:
- Kelime: cennetten
- Kelimenin Kökü: cennet
- Aldığı Hâl Eki: -ten (ayrılma hâl eki)
- Aldığı İyelik Eki: X (yok)
- Aldığı Çoğul Eki: X (yok)
Şimdi biz de diğer kelimeleri bu şekilde çözümleyelim.
Adım 1: “topraklara” kelimesini çözümleyelim.
- Kelime: topraklara
- Kelimenin Kökü: toprak (Kelimenin anlamlı en küçük parçası “toprak”tır.)
- Aldığı Hâl Eki: -a (yönelme hâl eki, “nereye?” sorusuna cevap verir.)
- Aldığı İyelik Eki: X (Bu kelimede kime ait olduğunu gösteren bir ek yok.)
- Aldığı Çoğul Eki: -lar (Birden çok topraktan bahsettiği için çoğul eki var.)
Adım 2: “kardeşin” kelimesini çözümleyelim.
- Kelime: kardeşin
- Kelimenin Kökü: kardeş (Kelimenin anlamlı en küçük parçası “kardeş”tir.)
- Aldığı Hâl Eki: X (Bu kelimede hâl eki yok.)
- Aldığı İyelik Eki: -in (Senin kardeşin anlamı verdiği için “sen”e ait olduğunu gösteren iyelik ekidir.)
- Aldığı Çoğul Eki: X (Tek bir kardeşten bahsettiği için çoğul eki yok.)
Adım 3: “efsaneleri” kelimesini çözümleyelim.
- Kelime: efsaneleri
- Kelimenin Kökü: efsane (Kelimenin anlamlı en küçük parçası “efsane”dir.)
- Aldığı Hâl Eki: -i (belirtme hâl eki, “neyi?” sorusuna cevap verir.)
- Aldığı İyelik Eki: X (Buradaki -i belirtme hâl ekidir, iyelik eki değildir. “Onun efsaneleri” deseydik o zaman iyelik eki olurdu ama burada doğrudan belirtme hâlinde.)
- Aldığı Çoğul Eki: -ler (Birden çok efsaneden bahsettiği için çoğul eki var.)
Adım 4: “günümüze” kelimesini çözümleyelim.
- Kelime: günümüze
- Kelimenin Kökü: gün (Kelimenin anlamlı en küçük parçası “gün”dür.)
- Aldığı Hâl Eki: -e (yönelme hâl eki, “nereye?” sorusuna cevap verir.)
- Aldığı İyelik Eki: -ümüz (Bizim günümüz anlamı verdiği için “biz”e ait olduğunu gösteren iyelik ekidir.)
- Aldığı Çoğul Eki: X (Tek bir günden bahsettiği için çoğul eki yok.)
Adım 5: “dinlerden” kelimesini çözümleyelim.
- Kelime: dinlerden
- Kelimenin Kökü: din (Kelimenin anlamlı en küçük parçası “din”dir.)
- Aldığı Hâl Eki: -den (ayrılma hâl eki, “nereden?” sorusuna cevap verir.)
- Aldığı İyelik Eki: X (Bu kelimede iyelik eki yok.)
- Aldığı Çoğul Eki: -ler (Birden çok dinden bahsettiği için çoğul eki var.)
Adım 6: “âleminin” kelimesini çözümleyelim.
- Kelime: âleminin
- Kelimenin Kökü: âlem (Kelimenin anlamlı en küçük parçası “âlem”dir.)
- Aldığı Hâl Eki: X (Bu kelimede hâl eki yok.)
- Aldığı İyelik Eki: -i (Onun âlemi anlamı verdiği için “o”na ait olduğunu gösteren iyelik ekidir.)
- Aldığı Çoğul Eki: X (Tek bir âlemden bahsettiği için çoğul eki yok.)
Adım 7: “kanallardan” kelimesini çözümleyelim.
- Kelime: kanallardan
- Kelimenin Kökü: kanal (Kelimenin anlamlı en küçük parçası “kanal”dır.)
- Aldığı Hâl Eki: -dan (ayrılma hâl eki, “nereden?” sorusuna cevap verir.)
- Aldığı İyelik Eki: X (Bu kelimede iyelik eki yok.)
- Aldığı Çoğul Eki: -lar (Birden çok kanaldan bahsettiği için çoğul eki var.)
Adım 8: “güneşi” kelimesini çözümleyelim.
- Kelime: güneşi
- Kelimenin Kökü: güneş (Kelimenin anlamlı en küçük parçası “güneş”tir.)
- Aldığı Hâl Eki: -i (belirtme hâl eki, “neyi?” sorusuna cevap verir.)
- Aldığı İyelik Eki: X (Buradaki -i belirtme hâl ekidir, iyelik eki değildir. “Onun güneşi” deseydik o zaman iyelik eki olurdu ama burada doğrudan belirtme hâlinde.)
- Aldığı Çoğul Eki: X (Tek bir güneşten bahsettiği için çoğul eki yok.)
Sonuç:
Kelimelerin çözümlemeleri aşağıdaki gibidir:
cennetten
- Kelimenin Kökü: cennet
- Aldığı Hâl Eki: -ten
- Aldığı İyelik Eki: X
- Aldığı Çoğul Eki: X
topraklara
- Kelimenin Kökü: toprak
- Aldığı Hâl Eki: -a
- Aldığı İyelik Eki: X
- Aldığı Çoğul Eki: -lar
kardeşin
- Kelimenin Kökü: kardeş
- Aldığı Hâl Eki: X
- Aldığı İyelik Eki: -in
- Aldığı Çoğul Eki: X
efsaneleri
- Kelimenin Kökü: efsane
- Aldığı Hâl Eki: -i
- Aldığı İyelik Eki: X
- Aldığı Çoğul Eki: -ler
günümüze
- Kelimenin Kökü: gün
- Aldığı Hâl Eki: -e
- Aldığı İyelik Eki: -ümüz
- Aldığı Çoğul Eki: X
dinlerden
- Kelimenin Kökü: din
- Aldığı Hâl Eki: -den
- Aldığı İyelik Eki: X
- Aldığı Çoğul Eki: -ler
âleminin
- Kelimenin Kökü: âlem
- Aldığı Hâl Eki: X
- Aldığı İyelik Eki: -i
- Aldığı Çoğul Eki: X
kanallardan
- Kelimenin Kökü: kanal
- Aldığı Hâl Eki: -dan
- Aldığı İyelik Eki: X
- Aldığı Çoğul Eki: -lar
güneşi
- Kelimenin Kökü: güneş
- Aldığı Hâl Eki: -i
- Aldığı İyelik Eki: X
- Aldığı Çoğul Eki: X
Aferin sana! Gördün mü, ne kadar güzel çözümledik kelimeleri? Türkçe çok keyifli bir ders, yeter ki dikkatli olalım ve kuralları öğrenelim. Başka sorularda görüşmek üzere!