Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün sizlerle 6. sınıf Türkçe dersimizin çok önemli bir konusu olan kelime yapılarını ve ekleri birlikte inceleyeceğiz. Elimdeki etkinlik sayfasındaki soruları, şiirimizden ve verilen kelimelerden yola çıkarak adım adım çözeceğiz. Hazır mısınız? Başlayalım!
8. Etkinlik
Şiirde geçen çoğul eki almış kelimeleri aşağıya yazınız.
Çözüm:
Sevgili çocuklar, bu etkinlikte yapmamız gereken şey, bize verilen “Ben Mustafa Kemal’im” şiirini dikkatlice okumak ve içinde “-ler” ya da “-lar” çoğul ekini almış kelimeleri bulmak. Çoğul eki, bir varlığın birden fazla olduğunu gösteren ektir. Hadi şiiri satır satır inceleyelim:
Adım 1: Şiiri baştan sona okuyarak çoğul eklerini arayalım.
- “Anzaklar‘da kartal.” cümlesindeki “Anzaklar” kelimesi çoğul eki almış.
- “Şahin olurum Antep önlerinde.” cümlesindeki “önler” kelimesi çoğul eki almış.
- “Sütçü İmam’a uzanır ellerim.” cümlesindeki “eller” kelimesi çoğul eki almış.
- “Türküsünü söylerim, yalçın dağların.” cümlesindeki “dağlar” kelimesi çoğul eki almış.
- “Engin denizlerin…” cümlesindeki “denizler” kelimesi çoğul eki almış.
- “Çeklere yükselirim.” cümlesindeki “Çekler” kelimesi çoğul eki almış.
- “Karadeniz’in hırçın dalgaları.” cümlesindeki “dalgalar” kelimesi çoğul eki almış.
Adım 2: Bulduğumuz kelimeleri boş bırakılan yerlere yazalım.
Sonuç:
Şiirde geçen çoğul eki almış kelimeler şunlardır:
- Anzaklar
- önler
- eller
- dağlar
- denizler
- Çekler
- dalgalar
9. Etkinlik
Aşağıdaki kelimelerden yapım eki alanları ve almayanları uygun başlığın altına yazınız.
Çözüm:
Harika bir etkinliğe geldik çocuklar! Bu etkinlikte kelimelerin yapısını inceleyeceğiz. Hatırlıyor musunuz, “Bilgi Kutusu” bize ne diyordu?
Kök halinde bulunan ya da sadece çekim eki almış kelimelere basit kelime, yapım eki almış kelimelere ise türemiş kelime denir.
Şimdi bize verilen kelimeleri bu bilgiye göre inceleyip, yapım eki alıp almadıklarına karar verelim. Eğer bir kelime yapım eki almışsa, o kelime “türemiş kelime” olur ve anlamını ya da türünü değiştirir. Eğer sadece çekim eki almışsa ya da hiç ek almamış, kök halindeyse, o zaman “basit kelime” olur.
Adım 1: Her bir kelimeyi ayrı ayrı inceleyelim.
- kartal: Bu kelime kök halindedir, hiçbir ek almamıştır. Anlamı değişmemiştir. Bu yüzden yapım eki almayan kelimedir.
- uzanır: Bu kelimenin kökü “uza-” (uzak olmak) fiilidir. “Uza-” fiiline “-n” yapım eki gelerek “uzan-” (uzaklaşmak, elini uzatmak) fiili oluşmuştur. Daha sonra “-ır” geniş zaman çekim eki gelmiştir. Yani “uzan-” kelimesi bir yapım eki almıştır. Bu yüzden yapım eki alan kelimedir.
- çelik: Bu kelime kök halindedir, hiçbir ek almamıştır. Anlamı değişmemiştir. Bu yüzden yapım eki almayan kelimedir.
- dağların: Bu kelimenin kökü “dağ”dır. “-lar” çoğul eki (çekim eki) ve “-ın” tamlayan eki (çekim eki) almıştır. Sadece çekim ekleri aldığı için anlamı ya da türü değişmemiştir. Bu yüzden yapım eki almayan kelimedir.
- mavilik: Bu kelimenin kökü “mavi” ismidir. “Mavi” ismine “-lik” yapım eki gelerek “mavilik” (soyut bir kavram) ismini oluşturmuştur. Yapım eki aldığı için anlamı değişmiştir. Bu yüzden yapım eki alan kelimedir.
- hırçın: Bu kelime kök halindedir, hiçbir ek almamıştır. Anlamı değişmemiştir. Bu yüzden yapım eki almayan kelimedir.
- kök: Bu kelime kök halindedir, hiçbir ek almamıştır. Anlamı değişmemiştir. Bu yüzden yapım eki almayan kelimedir.
- coşkun: Bu kelimenin kökü “coş-” fiilidir. “Coş-” fiiline “-kun” yapım eki gelerek “coşkun” (coşan, taşkın) ismini oluşturmuştur. Fiilden isim yaptığı için türü ve anlamı değişmiştir. Bu yüzden yapım eki alan kelimedir.
- benlik: Bu kelimenin kökü “ben” zamiridir (isim soylu). “Ben” zamirine “-lik” yapım eki gelerek “benlik” (kişilik, öz) ismini oluşturmuştur. Yapım eki aldığı için anlamı değişmiştir. Bu yüzden yapım eki alan kelimedir.
- gurur: Bu kelime kök halindedir, hiçbir ek almamıştır. Anlamı değişmemiştir. Bu yüzden yapım eki almayan kelimedir.
Adım 2: İncelediğimiz kelimeleri doğru başlıkların altına yazalım.
Sonuç:
Yapım Eki Alan Kelimeler:
- uzanır
- mavilik
- coşkun
- benlik
Yapım Eki Almayan Kelimeler:
- kartal
- çelik
- dağların
- hırçın
- kök
- gurur
Aferin size çocuklar! Gördüğünüz gibi, kelimelerin köklerini ve aldıkları ekleri doğru bir şekilde analiz ettiğimizde, hangi kelimenin basit, hangisinin türemiş olduğunu kolayca bulabiliriz. Unutmayın, yapım ekleri kelimenin anlamını veya türünü değiştirirken, çekim ekleri sadece kelimeye görev kazandırır.