Merhaba sevgili öğrencim, Türkçe dersimizin bu bölümünde kelime bilgisi ve cümle türleri üzerine harika sorular çözeceğiz. Hazır mısın? Hadi başlayalım!
3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde türemiş kelime kullanılmamıştır?
Öncelikle, türemiş kelime ne demekti, hatırlayalım mı? Türemiş kelime, bir kelimenin köküne yapım eki gelerek yeni bir anlam kazanmasıyla oluşan kelimedir. Mesela, “göz” kelimesine “-lük” eki gelince “gözlük” olur ve bu yeni bir anlam taşır, işte bu türemiş kelimedir. Şimdi şıklara bakalım:
- A) Kitabım arabanın ön koltuğunda kalmış.
Bu cümlede “kitap”, “araba”, “ön”, “koltuk”, “kalmak” kelimeleri var. Hiçbirine yapım eki gelmemiş, sadece çekim ekleri (iyelik, hâl ekleri gibi) almışlar. Yani yeni bir anlam kazanan bir kelime yok.
- B) Atatürk’ün bilgi ışığıyla yürüdük yıllarca.
Burada “bilmek” fiilinden “bilgi” (yapım eki -gi) ve “ışımak” fiilinden “ışık” (yapım eki -ık) kelimeleri türemiş. Gördün mü, iki tane türemiş kelime var.
- C) Millî Mücadele yorgun bir ulusun şaha kalkmasıyla sonuçlandı.
Bu cümlede “yormak” fiilinden “yorgun” (yapım eki -gun), “kalkmak” fiilinden “kalkma” (isim fiil eki -ma, aynı zamanda yapım eki sayılır) ve “sonuç” isminden “sonuçlanmak” (yapım eki -lan) kelimeleri türemiş.
- D) Ankara birçok kaçak mebusun sığınağı oldu.
Burada da “kaçmak” fiilinden “kaçak” (yapım eki -ak) ve “sığınmak” fiilinden “sığınak” (yapım eki -ak) kelimeleri türemiş.
Bu durumda, içinde hiç türemiş kelime bulunmayan cümle A seçeneğidir.
Sonuç: A
4. Aşağıdakilerin hangisinde kelimelerin hepsi birleşiktir?
Şimdi de birleşik kelime neydi onu hatırlayalım. Birleşik kelime, en az iki kelimenin bir araya gelerek yeni bir anlam oluşturmasıyla meydana gelir. Mesela “gök” ve “yüzü” kelimeleri birleşince “gökyüzü” olur ve bu yeni bir anlam taşır. Şimdi şıklara tek tek bakalım ve içlerindeki kelimelerin hepsinin birleşik olup olmadığını kontrol edelim:
- A) bilgisayar, bilgin, bilimevi
- Bilgisayar: “bilgi” ve “sayar” kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş, evet, birleşik.
- Bilgin: “bilmek” fiilinden “-gin” yapım ekiyle oluşmuş, bu türemiş bir kelime, birleşik değil.
- Bilimevi: “bilim” ve “evi” kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş, evet, birleşik.
Bu şıkta hepsi birleşik değil.
- B) öğretmenevi, gecekondu, biçerdöver
- Öğretmenevi: “öğretmen” ve “evi” kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş, evet, birleşik.
- Gecekondu: “gece” ve “kondu” kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş, evet, birleşik.
- Biçerdöver: “biçer” ve “döver” kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş, evet, birleşik.
Harika! Bu şıktaki kelimelerin hepsi birleşik kelime.
- C) uçaksavar, biçerdöver, kalemlik
- Uçaksavar: “uçak” ve “savar” kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş, evet, birleşik.
- Biçerdöver: “biçer” ve “döver” kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş, evet, birleşik.
- Kalemlik: “kalem” isminden “-lik” yapım ekiyle oluşmuş, bu türemiş bir kelime, birleşik değil.
Bu şıkta da hepsi birleşik değil.
- D) kitapçık, kütüphane, Kâğıthane
- Kitapçık: “kitap” isminden “-çık” yapım ekiyle oluşmuş, bu türemiş bir kelime, birleşik değil.
- Kütüphane: “kütüp” ve “hane” kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş, evet, birleşik.
- Kâğıthane: “kâğıt” ve “hane” kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş, evet, birleşik.
Bu şıkta da hepsi birleşik değil.
O zaman doğru cevabımız, içindeki tüm kelimelerin birleşik olduğu B seçeneğidir.
Sonuç: B
5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik kelime kullanılmamıştır?
Şimdi de tam tersini arıyoruz; yani içinde hiç birleşik kelime olmayan cümleyi bulacağız. Yine her şıkkı dikkatlice inceleyelim:
- A) Çanakkale Savaşı 1915 yılında başlamıştır.
Bu cümlede “Çanakkale” kelimesi var. “Çanak” ve “kale” kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş birleşik bir kelimedir. Demek ki bu şık değil.
- B) Çiçeklerin içinde gözüme ilk çarpan aslanağzı oldu.
Burada “aslanağzı” kelimesi dikkatimizi çekiyor. “Aslan” ve “ağzı” kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş birleşik bir kelimedir. Bu da değil.
- C) Yarımadanın bütün güzelliklerini tek tek keşfetmek istiyorum.
Bu cümlede “yarımada” kelimesi var. “Yarım” ve “ada” kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş birleşik bir kelimedir. Bu da istediğimiz cevap değil.
- D) Savaşın bütün yükü bizim omuzlarımızdaydı.
Şimdi bu cümleyi dikkatlice okuyalım: “Savaşın”, “bütün”, “yükü”, “bizim”, “omuzlarımızdaydı”. Bu kelimelerin hiçbiri iki kelimenin birleşmesiyle oluşmamış. Hepsi ya kök halinde ya da sadece çekim ekleri almış. Yani bu cümlede birleşik kelime yok.
Bu durumda doğru cevabımız, içinde birleşik kelime bulunmayan D seçeneğidir.
Sonuç: D
6. Aşağıdaki kelimeleri eşleştirerek birleşik kelimeler oluşturunuz.
Şimdi de verilen kelimeleri birleştirerek yeni anlamlı birleşik kelimeler oluşturalım. Bu biraz bulmaca çözmeye benziyor, eğlenceli!
- biçer + döver = biçerdöver
- gök + yüzü = gökyüzü
- ayak + kabı = ayakkabı
- buz + dolabı = buzdolabı
- gece + kondu = gecekondu
- miras + yedi = mirasyedi
- çek + yat = çekyat
Gördün mü, ne kadar çok birleşik kelime oluşturduk!
7. Aşağıdaki cümlelerden koşul cümlesi olanların başındaki yay ayracın içine “K” yazınız.
Koşul cümlesi, bir olayın veya durumun gerçekleşmesinin başka bir olayın veya duruma bağlı olduğunu anlatan cümlelerdir. Genellikle “-sa / -se” ekleriyle veya “yeter ki”, “ancak” gibi kelimelerle kurulur. Hadi cümleleri inceleyelim:
- ( K ) Millî Mücadele’yi anlamak istiyorsan o dönemlere ait nitelikli kitaplar okuyacaksın.
Burada “anlamak istiyorsan” ifadesi bir koşul bildiriyor. Anlamanın koşulu, kitap okumak. Bu bir koşul cümlesi.
- ( ) 15 Temmuz’da yaşananları anlamak amacıyla bol bol araştırma yaptım.
Bu cümlede “anlamak amacıyla” ifadesi bir amaç bildiriyor, koşul değil. Ne için araştırma yaptığını söylüyor.
- ( K ) Eğer çok çalışırsan sınavı kazanırsın.
“Çok çalışırsan” ifadesi, sınavı kazanmanın koşulu. Eğer çok çalışmazsan kazanamazsın demek istiyor. Bu bir koşul cümlesi.
- ( K ) İstediğin kitabı alacağım yeter ki beni iyi dinle.
“Yeter ki beni iyi dinle” ifadesi, kitabı almamın koşulu. Beni iyi dinlemezsen almam demek. Bu da bir koşul cümlesi.
- ( ) Yağan şiddetli yağmur Çanakkale’deki siperleri suyla dolduruyormuş.
Bu cümle sadece bir durumu, bir olayı anlatıyor. Herhangi bir şarta bağlı bir durum yok. Koşul cümlesi değil.
- ( K ) Anlattıklarımı anlamadıysan tekrar edeyim.
“Anlamadıysan” ifadesi, tekrar etmemin koşulu. Eğer anladıysan tekrar etmeme gerek yok. Bu da bir koşul cümlesi.
Sonuç:
- ( K ) Millî Mücadele’yi anlamak istiyorsan o dönemlere ait nitelikli kitaplar okuyacaksın.
- ( ) 15 Temmuz’da yaşananları anlamak amacıyla bol bol araştırma yaptım.
- ( K ) Eğer çok çalışırsan sınavı kazanırsın.
- ( K ) İstediğin kitabı alacağım yeter ki beni iyi dinle.
- ( ) Yağan şiddetli yağmur Çanakkale’deki siperleri suyla dolduruyormuş.
- ( K ) Anlattıklarımı anlamadıysan tekrar edeyim.
Aferin sana, bu soruları da başarıyla tamamladık! Türkçe bilgini geliştirmeye devam et!