Merhaba sevgili öğrencim, 6. sınıf Türkçe dersimizin bu etkinliğinde seninle birlikte dil bilgisi konularından hâl eklerini ve deyimleri işleyeceğiz. Hazırsan, soruları adım adım çözmeye başlayalım!
2. Etkinlik a) Aşağıdaki cümlelerde “ev” kelimesine getirilen ekleri inceleyiniz. Ardından eklerin kelimeye kattığı anlamları açıklayınız.
Şimdi seninle birlikte “ev” kelimesine gelen eklerin cümledeki anlamlarını tek tek inceleyelim. Bakalım bu küçücük ekler kelimelere nasıl farklı anlamlar katıyor ve cümlenin anlamını nasıl değiştiriyor!
Adım 1: “Ali aradığı evi buldu.” cümlesindeki eki ve anlamını inceleyelim.
Bu cümlede “ev” kelimesine “-i” eki gelmiş ve “evi” olmuş. Bu ek, cümlenin yüklemindeki eylemden etkilenen varlığı belirtir. Yani, “Ali neyi buldu?” diye sorduğumuzda “evi” cevabını alırız. Bu ek, bir şeyi belirtme anlamı katıyor. Bu ekin adı belirtme hâl ekidir.
Adım 2: “Ali okuldan eve geldi.” cümlesindeki eki ve anlamını inceleyelim.
Burada “ev” kelimesine “-e” eki gelmiş, “eve” olmuş. Bu ek, bir yere yönelme, bir şeye doğru gitme anlamı verir. “Ali nereye geldi?” diye sorduğumuzda “eve” cevabını alırız. Bu ekin adı yönelme hâl ekidir.
Adım 3: “Ali hasta olduğu için evde kaldı.” cümlesindeki eki ve anlamını inceleyelim.
Bu cümlede “ev” kelimesine “-de” eki gelmiş, “evde” olmuş. Bu ek, bir yerde kalma veya bulunma anlamı taşır. “Ali nerede kaldı?” diye sorduğumuzda “evde” cevabını alırız. Bu ekin adı kalma (bulunma) hâl ekidir.
Adım 4: “Ali hızla evden çıktı.” cümlesindeki eki ve anlamını inceleyelim.
Burada “ev” kelimesine “-den” eki gelmiş, “evden” olmuş. Bu ek, bir yerden çıkma veya ayrılma anlamı katar. “Ali nereden çıktı?” diye sorduğumuzda “evden” cevabını alırız. Bu ekin adı çıkma (ayrılma) hâl ekidir.
Gördün mü, küçücük ekler kelimenin anlamını ve cümlenin gidişatını nasıl da değiştiriyor! İşte bunlar ismin hâl ekleriydi ve her birinin farklı bir görevi vardı.
2. Etkinlik b) Aşağıdaki cümlelerde yer alan boşlukları “-i, -e, -de, -den” eklerinden uygun olanı ile doldurunuz.
Şimdi de öğrendiğimiz bu hâl eklerini cümlelerde doğru yerlere yerleştirme zamanı. Cümlenin anlamını tamamlaması için hangi ekin en uygun olacağına dikkat ederek ilerleyelim.
Gözde, kırılan kalemi çöpe attı.
Açıklama: Burada Gözde’nin neyi çöpe attığını belirtiyoruz. “Neyi attı?” sorusuna cevap verdiği için belirtme hâl eki olan “-i” geldi. Kalemi.
Arkadaşlarım sahile geliyor.
Açıklama: Arkadaşlarımın nereye geldiğini belirtiyoruz. “Nereye geliyor?” sorusuna cevap verdiği için yönelme hâl eki olan “-e” geldi. Sahile.
Kardeşimle göle kadar koştuk.
Açıklama: Kardeşimle nereye kadar koştuğumuzu söylüyoruz. “Nereye kadar koştuk?” sorusuna cevap verdiği için yönelme hâl eki olan “-e” geldi. Göle.
Dün gece kitap okurken kanepede uyuyakalmışım.
Açıklama: Nerede uyuyakaldığımızı belirtiyoruz. “Nerede uyuyakaldın?” sorusuna cevap verdiği için kalma (bulunma) hâl eki olan “-de” geldi. Kanepede.
Şehirden köye kadar olan yolu asfaltladılar.
Açıklama: Bu cümlede hem nereden başlandığı (Şehirden) hem de nereye gidildiği (köye) belirtiliyor. Bu yüzden “Nereden?” sorusuna cevap veren çıkma hâl eki “-den” ve “Nereye?” sorusuna cevap veren yönelme hâl eki “-e” geldi.
Kütüphanede araştırma yaparken kardeşimi gördüm.
Açıklama: Cümlede hem nerede araştırma yapıldığını (Kütüphanede) hem de kimi gördüğümüzü (kardeşimi) belirtiyoruz. Bu yüzden “Nerede araştırma yaparken?” sorusuna cevap veren kalma (bulunma) hâl eki “-de” ve “Kimi gördüm?” sorusuna cevap veren belirtme hâl eki “-i” geldi.
Harikasın, bu kısmı da başarıyla tamamladık! Hâl eklerini artık çok iyi anladığına eminim.
3. Etkinlik: Metinde yer alan deyimlerden beşini belirleyiniz. Belirlediğiniz deyimleri metindeki anlamından hareketle cümle içinde kullanınız.
Sevgili öğrencim, bu etkinliği tamamlamamız için öncelikle bir metne ihtiyacımız var. Soruda “Metinde yer alan deyimlerden…” denilmiş; ancak bu metin maalesef bize verilmemiş. Bu yüzden, hangi deyimlerin olduğunu bilemiyoruz ve bu etkinliği şu an için tamamlayamıyoruz.
Ama merak etme, eğer metin olsaydı, şunları yapacaktık:
Adım 1: Metni dikkatlice okuyacaktık.
Metni okurken anlamını bilmediğimiz, genellikle birden fazla kelimeden oluşan ve kelimelerin gerçek anlamlarından uzaklaşarak yepyeni, mecazî bir anlam kazanan söz gruplarına dikkat edecektik. İşte bunlar deyimlerdir.
Adım 2: Deyimleri belirleyecektik.
Metinde geçen, kalıplaşmış ve genellikle mecaz anlam taşıyan ifadeleri, yani deyimleri bulup bir kenara not edecektik.
Adım 3: Belirlediğimiz deyimlerin anlamlarını düşünecektik.
Bu deyimlerin metinde hangi anlamda kullanıldığını anlamaya çalışacaktık. Çünkü deyimler genellikle gerçek anlamlarıyla kullanılmaz.
Adım 4: Deyimleri kendi cümlelerimizde kullanacaktık.
Bulduğumuz deyimleri, metindeki anlamlarına uygun olacak şekilde yeni ve özgün cümleler içinde kullanacaktık. Mesela, “göz atmak” deyimi olsaydı (yani bir şeye hızlıca bakmak anlamında), “Kitapçıdaki yeni çıkan romanlara şöyle bir göz attım.” gibi bir cümle kurabilirdik.
Şimdilik bu etkinliği, metin eksik olduğu için tamamlayamıyoruz. Ama önemli olan, deyimlerin ne olduğunu ve nasıl kullanıldığını anlamak. Bir dahaki sefere metinle birlikte bu etkinliği de kolayca yaparız, eminim!