Merhaba sevgili öğrencim! Bugün seninle kısaltmalar konusunu işleyeceğiz. Kısaltmalar, hayatımızda sıkça kullandığımız, uzun kelimelerin veya kelime gruplarının daha kısa halleridir. Hem yazarken hem de okurken bize zaman kazandırırlar. Şimdi gel, görseldeki etkinlikleri adım adım birlikte çözelim ve kısaltmaların nasıl kullanıldığını, onlara eklerin nasıl geldiğini öğrenelim. Hazır mısın? Başlayalım!
5. ETKİNLİK:
a. Kısaltmaların kullanım alanları ve getirilen eklerle ilgili bilgileri örnekleriyle eşleştiriniz.
Bu bölümde, sol tarafta kısaltma örnekleri, sağ tarafta ise bu kısaltmaların hangi kurallara göre yapıldığı veya onlara eklerin nasıl geldiği yazıyor. Biz de bu örnekleri doğru kurallarla eşleştireceğiz.
Adım 1: İlk örneğimize bakalım: 1. m (metre)
Metre, santimetre, kilogram gibi kelimeler birer ölçü birimidir. Bu kısaltmaların nasıl yazıldığına dair sağdaki seçeneklere göz atalım. Sağdaki seçeneklerden “Ölçülerin kısaltması küçük harfle yazılır.” ifadesi, metre (m) gibi ölçü birimlerinin kısaltmalarının küçük harfle yazıldığını söylüyor. Bu, tam da aradığımız eşleşme!
Eşleşme: 1. m (metre) → Ölçülerin kısaltması küçük harfle yazılır.
Adım 2: İkinci örneğimize bakalım: 2. İng. (İngilizce), Ege Mah. (Ege Mahallesi), Prof.haz. (hazırlayan)
Burada İngilizce bir dil adı, Ege Mahallesi bir yer adı, Prof.haz. ise bir unvan veya görevin kısaltması gibi düşünebiliriz. Sağdaki seçeneklerden “Kısaltılan kelime veya kelime grubu; özel ad, unvan veya rütbe ise ilk harf büyük; cins isim ise ilk harf küçük olur.” ifadesi bu tür kısaltmaların nasıl yapıldığını anlatıyor. İngilizce ve Ege Mahallesi özel ad grubuna giriyor, Prof.haz. ise bir unvan veya göreve. Bu kural, bu örneklerle çok iyi eşleşiyor.
Eşleşme: 2. İng. (İngilizce), Ege Mah. (Ege Mahallesi), Prof.haz. (hazırlayan) → Kısaltılan kelime veya kelime grubu; özel ad, unvan veya rütbe ise ilk harf büyük; cins isim ise ilk harf küçük olur.
Adım 3: Üçüncü örneğimize bakalım: 3. T.C. (Türkiye Cumhuriyeti), TDK (Türk Dil Kurumu)
Türkiye Cumhuriyeti ve Türk Dil Kurumu birer kuruluş ve ülke adıdır. Sağdaki seçeneklerde “Kuruluş, ülke, kitap, dergi ve yön adlarının kısaltmaları her kelimenin ilk harfinin büyük olarak yazılmasıyla yapılır.” ifadesini görüyoruz. T.C.’de Türkiye ve Cumhuriyeti kelimelerinin ilk harfleri, TDK’de ise Türk, Dil ve Kurumu kelimelerinin ilk harfleri büyük yazılmış. Bu da doğru eşleşme!
Eşleşme: 3. T.C. (Türkiye Cumhuriyeti), TDK (Türk Dil Kurumu) → Kuruluş, ülke, kitap, dergi ve yön adlarının kısaltmaları her kelimenin ilk harfinin büyük olarak yazılmasıyla yapılır.
Adım 4: Dördüncü örneğimize bakalım: 4. THY’de, TDK’den, TRT’den
Bu kısaltmaların hepsi büyük harflerle yapılmış ve onlara ekler gelmiş. Ekler gelirken nasıl bir kural uygulandığına bakalım. Sağdaki seçeneklerden “Büyük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde ise kısaltmanın son harfinin okunuşu esas alınır.” ifadesi bu durumu açıklıyor. Yani “THY” derken “te-he-ye” diye okuruz, bu yüzden “THY’ye” deriz. “TDK” derken “te-de-ke” diye okuruz, bu yüzden “TDK’den” deriz. İşte bu kural, bu örneklere uyuyor!
Eşleşme: 4. THY’de, TDK’den, TRT’den → Büyük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde ise kısaltmanın son harfinin okunuşu esas alınır.
Adım 5: Son örneğimize bakalım: 5. cm’yi, kg’dan
Buradaki kısaltmalar da ölçü birimleri ve küçük harflerle yazılmışlar. Onlara ekler gelmiş. Sağdaki seçeneklerde kalan son ifade “Küçük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde kelimenin okunuşu esas alınır.” cümlesidir. “cm” kısaltması “santimetre” anlamına gelir. Ek getirirken “santimetreyi” deriz, kısaltmada da “cm’yi” yazarız. “kg” kısaltması “kilogram” anlamına gelir. Ek getirirken “kilogramdan” deriz, kısaltmada da “kg’dan” yazarız. Bu da doğru eşleşme!
Eşleşme: 5. cm’yi, kg’dan → Küçük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde kelimenin okunuşu esas alınır.
Harika! Tüm eşleştirmeleri doğru yaptık. Şimdi sıra geldi cümle kurmaya.
b. Kısaltmaların kullanım alanları ve getirilen eklerle ilgili cümleler yazınız.
Şimdi öğrendiğimiz kuralları kullanarak beş tane cümle yazalım. Her cümlede farklı bir kısaltma kuralını örnekleyelim.
Cümle 1:
İlk cümlemizi ölçü birimi kısaltmalarıyla ilgili kuraldan oluşturalım. Hatırlarsan, ölçü birimleri küçük harfle yazılıyordu.
Örnek Cümle: “Bu ipin uzunluğu tam 2 m (metre) idi, annem bu ipi bahçede kullanacakmış.”
Cümle 2:
İkinci cümlemizde ise özel adların veya unvanların kısaltmalarını kullanalım. Bunların ilk harfleri büyük yazılıyordu.
Örnek Cümle: “Bütün evrakları Av. (Avukat) Selin Hanım’a teslim etmemiz gerekiyordu, çok yoğundu.”
Cümle 3:
Üçüncü cümlemizde ülke veya kuruluş adlarının kısaltmalarını kullanalım. Her kelimenin ilk harfi büyük yazılıyordu.
Örnek Cümle: “T.C. (Türkiye Cumhuriyeti) vatandaşları olarak ülkemizi her zaman severiz ve koruruz.”
Cümle 4:
Dördüncü cümlemizde büyük harflerle yapılan kısaltmalara ek getirirken kısaltmanın son harfinin okunuşunun esas alınması kuralını kullanalım.
Örnek Cümle: “TRT’den (te-re-te’den) en sevdiğim çizgi film başlıyordu, hemen televizyonu açtım.”
Cümle 5:
Son cümlemizde ise küçük harflerle yapılan kısaltmalara ek getirirken kelimenin okunuşunun esas alınması kuralını kullanalım.
Örnek Cümle: “Sabah erkenden pazara gittik ve 2 kg’dan (kilogramdan) fazla elma aldık.”
Gördün mü, kısaltmalar aslında çok kolay ve eğlenceli! Kuralları bir kere anladığımızda, onları doğru şekilde kullanmak çocuk oyuncağı. Başka bir etkinlikte görüşmek üzere, kendine iyi bak!