Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün Türkçe dersimizden çok güzel bir etkinliği birlikte yapacağız. Görseldeki soruları tek tek inceleyip, nasıl çözmemiz gerektiğini öğreneceğiz. Unutmayın, okuduğumuzu anlama ve dil bilgisi kurallarını doğru kullanma çok önemli. Hazırsanız başlayalım!
Önce size önemli bir hatırlatma yapmak istiyorum: Görseldeki ilk dört soru ve beşinci sorunun bir kısmı, “metne göre” cevaplanması isteniyor. Yani bu soruları cevaplayabilmemiz için bize bir okuma metni verilmesi gerekiyordu. Maalesef şu an o metin elimizde yok. Bu yüzden ilk dört soruyu ve beşinci sorunun metne bağlı kısmını cevaplayamayacağız. Ama merak etmeyin, ben size bu soruların ne anlama geldiğini ve metin olsaydı nasıl cevaplayacağımızı anlatacağım. Ve tabii ki dil bilgisi kuralları ile ilgili olan 6. soruyu hep birlikte çözeceğiz!
1. Wilson A. Bentley, çocukken ne yapmayı severmiş?
Sevgili çocuklar, bu soru bize Wilson A. Bentley adında birinin çocukken hangi şeyleri yapmaktan hoşlandığını soruyor. Bu bilgiyi, onun hayatını anlatan bir metni okuyarak bulabilirdik. Mesela metinde “Wilson, küçükken sürekli kar tanelerini izler, onların resmini çizmeyi çok severdi.” gibi bir cümle olabilirdi. Ama şu an metin elimizde olmadığı için bu soruya kesin bir cevap veremiyoruz.
2. Wilson A. Bentley, kar tanelerini nasıl incelermiş?
Bu soru da bize Wilson A. Bentley’in kar tanelerini incelemek için hangi yöntemleri kullandığını soruyor. Belki bir büyüteçle, belki özel bir kamerayla inceliyordu. Bunu yine metni okuyarak öğrenebilirdik. Örneğin, metinde “Wilson, kar tanelerini yakından görmek için özel bir mikroskop kullanırdı.” gibi bir bilgi geçebilirdi. Metin olmadığı için cevabımız eksik kalıyor.
3. Wilson A. Bentley, merakı sayesinde neyi keşfetmiş?
Merak, insanı yeni şeyler öğrenmeye iter, değil mi? Bu soruda Wilson A. Bentley’in merakının onu hangi önemli buluşa veya bilgiye ulaştırdığını soruyor. Metni okusak, onun merakının sonucunda neyi ortaya çıkardığını öğrenirdik. Örneğin, “Wilson’ın bitmek bilmeyen kar tanesi merakı, her kar tanesinin birbirinden farklı olduğunu keşfetmesini sağladı.” gibi bir cümle olabilirdi.
4. Wilson A. Bentley, niçin “Kar Tanesi Adam” diye anılmaya başlanmış?
Birine bir lakap takıldığında, o kişinin yaptığı önemli bir işle veya özelliğiyle ilgili olur. Bu soru da bize Wilson A. Bentley’e neden “Kar Tanesi Adam” dendiğini soruyor. Muhtemelen hayatının büyük bir kısmını kar tanelerini incelemeye ayırdığı için bu lakabı almış olabilir. Metin bize bu lakabın hikayesini anlatırdı.
5. Deyimlerin anlamlarını metinde geçtiği cümlelerden hareketle yazınız.
Bu soruda bizden iki deyimin anlamını bulmamız isteniyor: “tarihe geçmek” ve “tespit etmek”. Deyimlerin anlamlarını bazen metindeki kullanılış şekillerinden daha iyi anlarız. Metin elimizde olmadığı için bu deyimlerin metinde nasıl geçtiğini göremiyoruz. Ama ben size bu deyimlerin genel anlamlarını açıklayayım:
tarihe geçmek:
Bir olayın ya da kişinin çok önemli olması, unutulmaması ve gelecekte de hatırlanması anlamına gelir. Yani öyle bir şey yaparsın ki, adın kitaplara yazar, herkes seni konuşur.
Örnek:Mustafa Kemal Atatürk’ün Samsun’a çıkışı, Türk tarihi için tarihe geçti.
tespit etmek:
Bir şeyi bulmak, belirlemek, saptamak ya da ortaya çıkarmak demektir. Bir durumu veya bir gerçeği fark edip onu kaydetmek gibi düşünebilirsiniz.
Örnek:Öğretmenimiz, ödevini yapmayan öğrencileri tespit etti.
6. Cümlelerde “de” ve “ki” nin yazımını inceleyiniz. Doğru yazılanların başına “D” yanlış yazılanların başına “Y” yazınız.
Şimdi geldik dil bilgisi kurallarını uygulayacağımız kısma! “De” ve “ki” ekleri veya bağlaçları bazen kafamızı karıştırabilir ama çok basit kuralları var. Hadi birlikte bakalım:
Kural 1: “De” bağlacı her zaman ayrı yazılır. Cümleden çıkardığımızda cümlenin anlamı bozulmaz, sadece biraz daralır. “De” eki ise (bulunma hâl eki) bitişik yazılır. Cümleden çıkarırsak anlam bozulur.
Kural 2: “Ki” bağlacı her zaman ayrı yazılır. Genellikle bir cümleyi diğerine bağlar. Cümleden çıkardığımızda anlam bozulmaz, sadece iki ayrı cümle gibi olur. “Ki” eki (ilgi eki veya sıfat yapan ek) bitişik yazılır. Cümleden çıkarırsak anlam bozulur. Unutmayın, bazı “ki” bağlaçları kalıplaşmış olduğu için bitişik yazılır: sanki, oysaki, mademki, belki, halbuki, çünkü, meğerki.
Şimdi cümleleri inceleyelim:
Hatta belki kar tanelerinin fotoğraflarında çekebilir.
Bu cümlede “fotoğraflarında” kelimesindeki “da”, kar tanelerinin nerede çekileceğini belirtiyor, yani bir yerde bulunma anlamı katıyor. “Fotoğraflar” kelimesine eklenmiş ve “içinde” anlamı veriyor. Bu bir ek olduğu için bitişik yazılması doğrudur.
Sonuç: D
Onların da kar tanelerinin bu sırrını bilmelerini sağlayabilirsiniz.
Buradaki “da”, “onlar bile” anlamında kullanılmış bir bağlaçtır. Cümleden çıkarıp okuyalım: “Onların kar tanelerinin bu sırrını bilmelerini sağlayabilirsiniz.” Gördüğünüz gibi anlam bozulmadı. Bağlaç olan “da” ayrı yazılması gerekirken, burada bitişik yazılmış. Bu yanlış bir kullanımdır.
Sonuç: Y
Okulda ki çalışmalarında kar tanesi resimlerini kullanırdı.
Bu cümlede iki tane “de/ki” var. Önce “Okulda ki” kısmına bakalım. Buradaki “ki”, hangi çalışmalar olduğunu açıklıyor, yani “okuldaki çalışmalar” demesi gerekiyordu. Bu, sıfat yapan “ki” ekidir ve bitişik yazılması gerekir. “Okulda ki” şeklinde ayrı yazıldığı için bu kısım yanlıştır. İkinci “da” ise “çalışmalarında” kelimesinde bulunma eki olduğu için doğru yazılmıştır. Ama cümlenin tamamında bir yanlış olduğu için bu cümleyi yanlış işaretliyoruz.
Sonuç: Y
Haydi, siz de deneyin!
Buradaki “de”, “siz bile” anlamında kullanılmış bir bağlaçtır. Cümleden çıkarıp okuyalım: “Haydi, siz deneyin!” Anlam bozulmadı. Bağlaç olan “de” ayrı yazılması gerekirken, burada bitişik yazılmış. Bu yanlış bir kullanımdır.
Sonuç: Y
Ümit ediyorum ki siz de kar tanelerini inceleyebilirsiniz.
Bu cümlede iki tane “de/ki” var. Önce “ediyorum ki” kısmına bakalım. Buradaki “ki”, bir bağlaçtır ve fiilden sonra geldiği için ayrı yazılması doğrudur. “Ümit ediyorum” ile “siz de kar tanelerini inceleyebilirsiniz” cümlelerini birbirine bağlıyor. Sonra “siz de” kısmına bakalım. Buradaki “de” de “siz bile” anlamında bir bağlaçtır ve ayrı yazılması doğrudur. Her iki “de” ve “ki” de kurallara uygun yazıldığı için bu cümle doğrudur.
Sonuç: D
İyi ki kar yağdı.
Buradaki “ki”, “iyi oldu ki” anlamında kullanılmış bir bağlaçtır. İki durumu birbirine bağlıyor ve ayrı yazılması doğrudur.
Sonuç: D
Aferin çocuklar! Gördünüz mü, kuralları bildiğimiz zaman ne kadar kolay oluyor. Okuduğumuzu anlama ve dil bilgisi kurallarına dikkat etme, Türkçemizi daha güzel kullanmamızı sağlar. Bir sonraki dersimizde görüşmek üzere!