Merhaba sevgili öğrencilerim,
Bugün Türkçe dersimizden çok önemli bir konuyu, yani dilimizdeki ses olaylarından birini birlikte inceleyeceğiz. Görseldeki soruları adım adım çözerken hem konuyu pekiştirecek hem de yeni şeyler öğreneceksiniz. Hazır mısınız? Başlayalım!
Öncelikle, görseldeki “Tıklayalım” bölümü bir QR kod ile ilgili. Bu kısım bize bir içerik öneriyor, yani aslında bir soru değil. Bu yüzden doğrudan “6. ANLATALIM” kısmındaki sorularımıza geçiyorum.
Şimdi gelelim ilk sorumuza:
a. Aşağıdaki cümlelerde altı çizili kelimelerde hangi sesin değiştiğini belirleyip söyleyiniz.
- Bangladeş’te hava sıcaklığı yıl boyunca sıfırın altına hiç düşmez.
- Hint müziği çeşitlilik açısından oldukça zengindir.
Sevgili çocuklar, bu soruda altı çizili kelimelerde hangi sesin değiştiğini bulmamız isteniyor. Haydi, kelimelere tek tek bakalım:
Adım 1: İlk kelimeye bakalım: “sıcaklığı”
Bu kelimenin kökü nedir biliyor musunuz? Evet, “sıcaklık” kelimesidir. “Sıcaklık” kelimesine “-ı” eki geldiğinde ne oluyor? “Sıcaklıgı” demiyoruz, “sıcaklığı” diyoruz. İşte burada bir ses değişimi var! Kelimenin sonundaki ‘k’ sesi, ek geldiğinde ‘ğ’ sesine dönüşmüş.
Adım 2: İkinci kelimeye bakalım: “müziği”
Bu kelimenin de kökü “müzik” kelimesidir. “Müzik” kelimesine “-i” eki geldiğinde ne oluyor? “Müziki” demiyoruz, “müziği” diyoruz. Tıpkı “sıcaklık” kelimesinde olduğu gibi, burada da kelimenin sonundaki ‘k’ sesi, ek geldiğinde ‘ğ’ sesine dönüşmüş.
Sonuç:
Her iki kelimede de kelimenin sonundaki ‘k’ sesi, ünlü (sesli) harfle başlayan bir ek aldığında ‘ğ’ sesine dönüşmüştür. Biz bu ses olayına ünsüz yumuşaması diyoruz.
Şimdi de ikinci sorumuza geçelim:
b. “Kitap, geçit, ağaç” kelimelerine sonlarındaki harflerde ses değişimine sebep olacak ekler getirerek cümle içinde kullanınız.
Bu soruda bize verilen kelimelerin sonundaki harflerin değişmesini sağlayacak ekler getirmemiz ve sonra bu kelimeleri cümle içinde kullanmamız isteniyor. Hatırlayın, az önce öğrendik ki kelimeler ünlü harfle başlayan bir ek aldığında sonlarındaki sert ünsüzler yumuşayabilir. Hadi deneyelim!
Adım 1: “Kitap” kelimesi
“Kitap” kelimesinin sonundaki ‘p’ sesi sert bir ünsüzdür. Eğer bu kelimeye ünlüyle başlayan bir ek getirirsek (mesela “-ı” eki), “kitapı” yerine “kitabı” deriz. İşte ‘p’ sesi ‘b’ sesine dönüştü!
Şimdi bunu bir cümlede kullanalım:
Bugün okulda en sevdiğim kitabı okudum.
Adım 2: “Geçit” kelimesi
“Geçit” kelimesinin sonundaki ‘t’ sesi de sert bir ünsüzdür. Buna ünlüyle başlayan bir ek getirelim (mesela “-i” eki). “Geçiti” yerine “geçidi” deriz. Burada da ‘t’ sesi ‘d’ sesine dönüştü!
Şimdi bunu bir cümlede kullanalım:
Köy yolundaki uzun geçidi dikkatlice geçtik.
Adım 3: “Ağaç” kelimesi
“Ağaç” kelimesinin sonundaki ‘ç’ sesi de sert bir ünsüzdür. Buna da ünlüyle başlayan bir ek getirelim (mesela “-ı” eki). “Ağacı” deriz. İşte ‘ç’ sesi ‘c’ sesine dönüştü!
Şimdi bunu bir cümlede kullanalım:
Bahçemizdeki elma ağacı bu yıl çok meyve verdi.
Sonuç:
Gördüğünüz gibi, kelimelere uygun ekler getirerek sonlarındaki sert ünsüzleri yumuşattık ve bu kelimeleri cümle içinde doğru bir şekilde kullandık.
Şimdi de son sorumuza geçelim, bu soru öğrendiklerimizi pekiştirmemiz için harika bir şablon doldurma etkinliği!
c. Etkinlikten öğrendiklerinizden hareketle aşağıdaki şablonu yay ayraç içinde verilen ifadelerle tamamlayınız.
Şablonumuz ve doldurmamız gereken kelimeler şunlar: (b, ünlü, ünsüz, ç, k, d, ses)
Şablonu adım adım dolduralım:
Adım 1: İlk sütunda “p” ve “t” harfleri var. Bunlar bir kelimenin sonundaki harfler. Yanındaki boş kutuya da bu kurala uyan diğer harfleri yazmalıyız. “p, ç, t, k” (fıstıkçı şahap’ın son seslileri) sert ünsüzlerdi, o zaman buraya ç ve k harflerini yazmalıyız.
p t çk
Adım 2: Ortadaki sütun “ile biten kelimeler” ve “ile başlayan bir ek aldığında” şeklinde. Bir kelimenin sonundaki sert ünsüzün yumuşaması için ne ile başlayan bir ek alması gerekiyordu? Evet, ünlü (sesli) harfle başlayan bir ek alması gerekiyordu. O zaman bu boşluğa “ünlü” yazacağız.
p t ç k
ile biten kelimeler ünlü ile başlayan bir ek aldığında
Adım 3: Son sütunda “c” ve “ğ” harfleri var. Bunlar, sert ünsüzlerin dönüştüğü yumuşak halleri. “p” neye dönüşüyordu? b‘ye. “t” neye dönüşüyordu? d‘ye. “ç” neye dönüşüyordu? c‘ye (bu zaten yazılmış). “k” neye dönüşüyordu? ğ‘ye (bu da zaten yazılmış). O zaman eksik olanları tamamlayalım.
p b t d ç c k ğ
‘ye dönüşür.
Adım 4: En alttaki cümleyi tamamlayalım: “Buna __________ yumuşaması denir.” Hangi yumuşama olduğunu öğrendik? Ünsüz yumuşaması.
Buna ünsüz yumuşaması denir.
Sonuç:
Şablonun tamamlanmış hali şu şekilde olmalıdır:
p t çk
ile biten kelimeler ünlü ile başlayan bir ek aldığında
bd c ğ
‘ye dönüşür.
Buna ünsüz yumuşaması denir.
Aferin size çocuklar! Bugün “ünsüz yumuşaması” konusunu hem örneklerle hem de şablon doldurma etkinliğiyle iyice anlamış olduk. Türkçe, ses olaylarıyla zenginleşen çok güzel bir dil. Bu tür kuralları bilmek, hem doğru konuşmamıza hem de doğru yazmamıza yardımcı olur. Unutmayın, pratik yapmak çok önemli. Evde farklı kelimelerle bu denemeleri yapmaya devam edebilirsiniz. Bir sonraki dersimizde görüşmek üzere!