6. Sınıf Türkçe Ders Kitabı Cevapları Meb Yayınları 1. Kitap Sayfa 162

Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün Türkçe dersimizden çok keyifli bir etkinlikle karşınızdayım. Ekler konusunu, yani kelimelere gelerek onların anlamını veya türünü değiştiren o küçük ama etkili parçacıkları daha yakından tanıyacağız. Hazırsanız, kalemlerimizi ve defterlerimizi hazırlayalım, dersimiz başlıyor!

Önce 7. ANLATALIM bölümündeki sorulara göz atalım.

7. ANLATALIM

a. Aşağıdaki metinde altı çizili kelimelere -cık (-cik, -cuk, -cük) ekini getirerek metni sesli okuyunuz.

Gemimiz buz kırıcının açtığı dar kanaldan ilerliyordu. Geminin genç kaptanı ilk kez kutup seferine çıkmıştı. Yolculuğun geri kalanının az yemek ve su ile devam edeceğini onun dışında henüz kimse bilmiyordu.

Çözüm:

Burada bizden istenen şey, metindeki altı çizili kelimeler olan “genç” ve “az” kelimelerine uygun olan küçültme ekini (-cık, -cik, -cuk, -cük) getirmek ve metni yeniden okumak. Haydi bakalım, bu kelimeler eklerle nasıl değişiyor:

• genç kelimesine “-cik” ekini getirdiğimizde gencik olur.
• az kelimesine “-cık” ekini getirdiğimizde ise azıcık olur. Burada bir “ı” harfinin kendiliğinden ortaya çıktığına dikkat edin!

Şimdi metni bu yeni kelimelerle okuyalım:

Gemimiz buz kırıcının açtığı dar kanaldan ilerliyordu. Geminin gencik kaptanı ilk kez kutup seferine çıkmıştı. Yolculuğun geri kalanının azıcık yemek ve su ile devam edeceğini onun dışında henüz kimse bilmiyordu.

b. Yeni oluşan kelimeleri seslendirirken -cık eki dışında başka hangi ünlülere ihtiyaç duydunuz? Açıklayarak altı çizili kelimelerin ortak özelliğini yazınız.

Çözüm:

Adım 1: Hangi ünlülere ihtiyaç duyduk?

“gencik” kelimesini söylerken ek dışında herhangi bir ünlüye ihtiyaç duymadık. Ancak “az” kelimesine “-cık” ekini getirirken, kelimenin ortasına bir “ı” ünlüsü geldi. Yani az kelimesi azıcık oldu. İşte bu, Türkçede ünlü türemesi dediğimiz bir olaydır. İki ünsüz harfin arasına küçültme eki gelirken, telaffuzu kolaylaştırmak için bir ünlü harf eklenir.

Adım 2: Altı çizili kelimelerin ortak özelliği nedir?

Hem “gencik” hem de “azıcık” kelimeleri, küçültme eki olan “-cık” ekini almışlardır. Bu ek, kelimenin köküne gelerek ona küçüklük, sevimlilik, acımak gibi anlamlar katıyor. Örneğin “gencik kaptan” derken, kaptanın hem yaşça genç olduğunu hem de ona karşı bir sevgi, şefkat duygusu beslendiğini anlarız. “Azıcık yemek” derken de yemeğin miktarının çok az olduğunu vurgulamış oluruz. Yani ortak özellikleri, küçültme anlamı taşımaları ve temel kelimelerin anlamlarına küçüklük, azlık, sevimlilik gibi anlamlar katmalarıdır.

c. Etkinlikte öğrendiklerinizden hareketle aşağıdaki ifadeyi tamamlayınız.

__________ heceli kimi sözcüklere küçültme eki (-cik) geldiğinde orta hecede __________ türemesi olur.

Çözüm:

Bir önceki soruda “az” kelimesinin “azıcık” olduğunu görmüştük. “Az” kelimesi tek heceli bir kelimedir. Ve bu kelimeye “-cık” eki geldiğinde kelimenin ortasında “ı” gibi bir ünlü harf türemişti. O zaman boşlukları şöyle doldurabiliriz:

Tek heceli kimi sözcüklere küçültme eki (-cik) geldiğinde orta hecede ünlü türemesi olur.

Şimdi de 8. ANLATALIM bölümüne geçelim. Burada yapım eklerini ve onların kelimelere kattığı anlamları inceleyeceğiz.

8. ANLATALIM

a. Aşağıdaki “-ca, -cı, -cık, -lık” yapım eklerini ve verilen işlevleri inceleyiniz.

Çözüm:

Bu bölümde, yukarıda verilen eklerin kelimelere ne gibi anlamlar kattığını ve hangi tür kelimeleri oluşturduğunu örneklerle dolduracağız. Benim size verdiğim örnekler, kitabınızdaki “b” maddesindeki kelimelerden seçilerek dolduruldu.

• -cık (-cik, -cuk, -cük)
  • Küçültme anlamı katar: Yavrucak (Yavru kelimesinden türedi, küçük ve sevimli yavru anlamı kattı.)
  • Bitki isimleri yapar: Kızılcık (Kızıl kelimesinden türedi, bir bitki ismidir.)
  • Organ isimleri yapar: Bademcik (Badem kelimesinden türedi, vücudumuzdaki bir organın adıdır.)
• -lık (-lik, -luk, -lük)
  • Soyutluk anlamı katar: İyilik (Kitabımızda örneği verilmiş, iyi kelimesinden türedi, soyut bir kavramı ifade eder.)
  • Rütbe ve makam isimleri yapar: Müdürlük (Müdür kelimesinden türedi, bir makamın adıdır.)
  • Alet, araç gereç isimleri yapar: Gözlük (Göz kelimesinden türedi, bir araç adıdır. Bu örnek listede yoktu, ben size ek bir bilgi olsun diye verdim.)
• -ca (-ce)
  • Dil ve lehçe isimleri yapar: Türkçe (Türk kelimesinden türedi, bir dilin adıdır.)
  • Benzerlik, -e görelik anlamı katar: Bence (Ben kelimesinden türedi, “bana göre” anlamı verir.)
• -cı (-ci, -cu, -cü)
  • Meslek isimleri yapar: Balıkçı (Balık kelimesinden türedi, balık tutma işini yapan kişiyi ifade eder.)
  • Alışkanlık isimleri yapar: İnatçı (İnat kelimesinden türedi, inat etme alışkanlığı olan kişiyi ifade eder.)

b. Aşağıdaki kelimelere etkinliğin “a” maddesindeki eklerden uygun olanları getiriniz. Oluşan yeni kelimeleri ilgili işlevin altına örnekteki gibi yazınız.

Kelimeler: Yağmur-Müdür-Türk-Ben-Balık-Yavru-İnat-Kızıl-Badem

Çözüm:

Şimdi yukarıdaki kelimelere uygun ekleri getirelim ve hangi işlevin altına yazacağımızı belirleyelim:

• Müdür: Bu kelimeye “-lük” ekini getirirsek Müdürlük olur.
  • İşlevi: Rütbe ve makam isimleri yapar.
• Türk: Bu kelimeye “-çe” ekini getirirsek Türkçe olur.
  • İşlevi: Dil ve lehçe isimleri yapar.
• Ben: Bu kelimeye “-ce” ekini getirirsek Bence olur.
  • İşlevi: Benzerlik, -e görelik anlamı katar.
• Balık: Bu kelimeye “-çı” ekini getirirsek Balıkçı olur.
  • İşlevi: Meslek isimleri yapar.
• Yavru: Bu kelimeye “-cak” ekini getirirsek Yavrucak olur.
  • İşlevi: Küçültme anlamı katar.
• İnat: Bu kelimeye “-çı” ekini getirirsek İnatçı olur.
  • İşlevi: Alışkanlık isimleri yapar.
• Kızıl: Bu kelimeye “-cık” ekini getirirsek Kızılcık olur.
  • İşlevi: Bitki isimleri yapar.
• Badem: Bu kelimeye “-cik” ekini getirirsek Bademcik olur.
  • İşlevi: Organ isimleri yapar.

Sevgili öğrenciler, listede bir de “Yağmur” kelimesi vardı. Bu kelimeye yukarıda incelediğimiz “-ca, -cı, -cık, -lık” eklerinden doğrudan ve yaygın olarak kullanılan birini getiremiyoruz. Bu tür durumlar da olabilir, her kelimeye her ek gelmez, değil mi? Önemli olan, hangi ekin hangi anlama geldiğini ve kelimeleri nasıl değiştirdiğini anlamak.

Umarım bu etkinlik, yapım eklerini ve onların kelimelere kattığı farklı anlamları anlamanıza yardımcı olmuştur. Türkçe çok zengin bir dil ve ekler sayesinde kelimelerle harikalar yaratabiliyoruz! Bir sonraki dersimizde görüşmek üzere, hepinize iyi çalışmalar!