Merhaba sevgili 6. sınıf öğrencim! Türkçe dersinde noktalama işaretleri ve paragraf yazma becerileri üzerine çok güzel sorularımız var. Şimdi bu soruları seninle birlikte, adım adım ve tane tane inceleyelim, çözelim. Hazır mısın? Başlayalım!
***
3. ANLATALIM
a. “Bir Kelime Seyyahı” metninde kullanılan noktalama işaretlerini inceleyiniz. Nokta işaretinden sonra metinde en çok kullanılan noktalama işareti hangisidir? Bu işaretin işlevleri hakkında neler biliyorsunuz? Söyleyiniz.
Sevgili öğrencim, “Bir Kelime Seyyahı” metni şu an elimizde olmadığı için metindeki noktalama işaretlerini tek tek sayma imkanımız yok. Ama genelde metinlerde nokta işaretinden sonra en çok kullanılan noktalama işaretlerinden biri virgül (virgül) olur. Neden mi? Çünkü virgülün o kadar çok işlevi var ki, cümleleri birbirine bağlamaktan, bir şeyleri sıralamaya kadar pek çok yerde karşımıza çıkar. Gelin, virgülün en önemli işlevlerinden bazılarına birlikte bakalım:
- Eş görevli kelime ve kelime gruplarını ayırır: Yani aynı görevi yapan kelimeler ya da kelime öbekleri art arda geldiğinde aralarına virgül koyarız. Mesela, “Pazardan elma, armut, çilek aldık.” cümlesinde elma, armut ve çilek eş görevli kelimelerdir.
- Sıralı cümleleri birbirinden ayırır: Birden fazla yüklemi olan ve anlamca birbirine bağlı olan cümleleri ayırmak için kullanırız. Örneğin, “Geldi, gördü, yendi.” cümlesinde her biri ayrı birer cümlecik olsa da virgülle ayrılmışlar.
- Uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş özneyi belirtir: Cümle çok uzun olduğunda, işi yapan özneyi daha rahat anlamak için özneden sonra virgül koyabiliriz. Mesela, “Annem, her sabah erkenden kalkıp bize kahvaltı hazırlayan fedakar bir kadındır.” cümlesinde annem kelimesi öznedir ve virgülle ayrılmıştır.
- Cümle içindeki ara sözleri ve ara cümleleri ayırır: Cümle içinde ek bilgi veren, çıkarıldığında cümlenin anlamını bozmayan kısımları ayırmak için kullanılır. Mesela, “Ahmet, en yakın arkadaşım, yarın bize gelecek.”
- Onay, ret, kabul bildiren kelimelerden sonra kullanılır: “Evet, hayır, peki, tamam” gibi kelimelerden sonra da virgül kullanırız. Örneğin, “Evet, sınavım çok iyi geçti.”
b. Aşağıdaki cümlelerde geçen virgüllerin hangi işlevlerde kullanıldıklarını inceleyiniz.
Şimdi de bize verilen cümlelerdeki virgüllerin ne işe yaradığına tek tek bakalım:
Adım 1: İlk cümleye bakalım.
O, Türkçenin zenginliklerini bilen biriydi.
Buradaki virgül, “O” öznesini vurgulamak ve cümlenin daha kolay anlaşılmasını sağlamak için kullanılmış. Yani,
uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş özneyi belirtme
işleviyle kullanılmış.
Adım 2: İkinci cümleye geçelim.
Umduk, bekledik, düşündük.
Bu cümlede “umduk”, “bekledik” ve “düşündük” kelimeleri eş görevli fiillerdir. Virgül de
eş görevli kelimeleri ayırma
işleviyle kullanılmış.
Adım 3: Üçüncü cümleyi inceleyelim.
Evet, dersler başlıyor.
“Evet” kelimesi bir onay bildiren kelimedir. Bu yüzden virgül,
onay bildiren kelimeden sonra
kullanılmış.
Adım 4: Dördüncü cümleyi analiz edelim.
Peki, siz bu durum için ne düşünürsünüz?
“Peki” kelimesi de “evet” gibi bir bildirme kelimesidir. Dolayısıyla virgül,
onay, ret veya hitap bildiren kelimelerden sonra
kullanılmış.
Adım 5: Beşinci cümleye bakalım.
Bu, benim gibi yazarlar için hiç kolay olmaz.
Buradaki virgül de “Bu” kelimesini, yani özneyi vurgulamak için kullanılmış.
Uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş özneyi belirtme
işleviyle kullanıldığını görüyoruz.
Adım 6: Son cümleyi inceleyelim.
Her gün sabah erken kalkar, kahvaltısını yapardı.
Bu cümlede iki ayrı yüklem var: “kalkar” ve “yapardı”. Bu iki yüklem, iki ayrı cümlecik oluşturuyor ve virgül de bu
sıralı cümleleri birbirinden ayırma
işleviyle kullanılmış.
c. Virgüllerin aynı işlevde kullanıldığı cümleleri belirleyiniz. Aynı işlevde kullanılan cümleleri gruplandırınız ve sembollerini aşağıya çiziniz.
Şimdi gelelim bu cümleleri gruplandırmaya. Bakalım hangi virgüller aynı işi yapıyor:
Adım 1: Cümlelerdeki virgül işlevlerini tekrar gözden geçirelim:
- O, Türkçenin zenginliklerini bilen biriydi. (Güneş sembolü)
İşlev: Özneyi belirtme - Umduk, bekledik, düşündük. (Yıldız sembolü)
İşlev: Eş görevli kelimeleri ayırma - Evet, dersler başlıyor. (Kalp sembolü)
İşlev: Onay bildiren kelimeden sonra - Peki, siz bu durum için ne düşünürsünüz? (Çiçek sembolü)
İşlev: Onay, ret, hitap bildiren kelimeden sonra - Bu, benim gibi yazarlar için hiç kolay olmaz. (Hilal sembolü)
İşlev: Özneyi belirtme - Her gün sabah erken kalkar, kahvaltısını yapardı. (Bulut sembolü)
İşlev: Sıralı cümleleri ayırma
Adım 2: Şimdi bu işlevleri benzerliklerine göre gruplandıralım. Üç ayrı grup oluşturmamız isteniyor:
1. Grup: Eş Görevli Kelimeleri Ayırma
- Yıldız sembolü: Umduk, bekledik, düşündük.
Bu gruptaki virgül, art arda gelen ve aynı görevi yapan kelimeleri ayırmak için kullanılmış.
2. Grup: Cümlede Anlamı Netleştirme ve Vurgu Yapma
- Güneş sembolü: O, Türkçenin zenginliklerini bilen biriydi.
- Hilal sembolü: Bu, benim gibi yazarlar için hiç kolay olmaz.
- Kalp sembolü: Evet, dersler başlıyor.
- Çiçek sembolü: Peki, siz bu durum için ne düşünürsünüz?
Bu gruptaki virgüller, ya cümlede özneyi belirterek anlam karışıklığını önlemiş ya da “evet, peki” gibi kelimeleri ana cümleden ayırarak bir nevi vurgu yapmış, konuşma tonunu yansıtmış. Temel amaç, cümlenin akışını düzenlemek ve anlamı netleştirmek.
3. Grup: Sıralı Cümleleri Ayırma
- Bulut sembolü: Her gün sabah erken kalkar, kahvaltısını yapardı.
Bu gruptaki virgül ise, birden fazla yüklemi olan ve anlamca birbirine bağlı olan cümleleri birbirinden ayırarak düzen sağlamış.
ç. Defterinize virgülün öğrendiğiniz işlevlerine uygun birer cümle yazınız.
Harika bir uygulama! Haydi, virgülün farklı işlevlerine uygun birer cümle yazalım:
Adım 1: Özneyi belirtme işlevi için bir cümle yazalım.
Örnek:Ayşe, her sabah erkenden kalkıp okula giden çalışkan bir öğrencidir.
Adım 2: Eş görevli kelimeleri ayırma işlevi için bir cümle yazalım.
Örnek: Kitap okumayı, film izlemeyi, müzik dinlemeyi çok severim.
Adım 3: Onay, ret veya hitap bildiren kelimeden sonra kullanma işlevi için bir cümle yazalım.
Örnek:Hayır, bu konuda sana katılamayacağım.
Adım 4: Sıralı cümleleri ayırma işlevi için bir cümle yazalım.
Örnek: Kapıyı açtı, içeri girdi, ışığı yaktı.
***
4. ANLATALIM
a. Bir paragraf yazmak üzere amaç, bağlam ve olanaklarınızı göz önünde bulundurarak aşağıdaki yönergelere göre seçim yapınız.
Şimdi de yaratıcı bir yazma çalışması için seçimler yapalım. Bir paragraf yazmak için konularımızı, kitlemizi ve yazma ortamımızı belirleyelim.
1. Konunuzu belirleyiniz: Bir kelime seyyahı olduğunuzu düşününüz. Nerelere gider, hangi kelimeleri toplardınız? / Bir kelime madeni keşfettiğinizi düşününüz. Bu madenden hangi kelimeler çıkardı, hangi kelimelere zor ulaşırdınız? / Diğer:
Adım 1: Konu seçimi yapalım.
Bence “Bir kelime seyyahı olduğunuzu düşününüz. Nerelere gider, hangi kelimeleri toplardınız?” konusu çok daha eğlenceli ve hayal gücümüzü geliştirecek bir seçenek. Kelimelerin peşinden koşmak, onları bulmak harika bir macera olurdu!
Seçimim:Bir kelime seyyahı olduğunuzu düşününüz. Nerelere gider, hangi kelimeleri toplardınız?
2. Hedef kitlenizi belirleyiniz: Türkçe öğrenmeye çalışan yabancılar / Okula henüz başlamamış çocuklar / Diğer:
Adım 2: Hedef kitle seçimi yapalım.
Okula henüz başlamamış çocuklara kelimelerin dünyasını anlatmak çok keyifli olurdu. Onların kelimelerle ilk tanışmalarına şahit olmak, onlara rehberlik etmek isterim. Anlatımımı ona göre daha basit ve eğlenceli yapabilirim.
Seçimim:Okula henüz başlamamış çocuklar
3. Yazma ortamınızı seçiniz: Defter / Dijital ortam / Diğer:
Adım 3: Yazma ortamı seçimi yapalım.
Çocuklara hitap edeceğim için, defterde el yazısıyla yazılmış, belki küçük çizimlerle süslenmiş bir metin çok daha sıcak ve samimi olurdu. Dijital ortamda da yazılabilir ama defterin o dokusu, kalem sesi bambaşka bir hava katar.
Seçimim:Defter
b. Seçimlerinizden hareketle yazınızda uygun başlatma, sürdürme ve sonlandırma ifadelerini kullanmaya dikkat ediniz.
Sevgili öğrencim, bu madde aslında senden yukarıdaki seçimlerine göre bir paragraf yazmanı istiyor. Yani, bir kelime seyyahı olarak nerelere gideceğini, hangi kelimeleri toplayacağını, bunu okula henüz başlamamış çocuklara, defterine yazarak anlatmanı bekliyor.
Peki, burada dikkat etmen gerekenler neler?
- Başlatma (Giriş) ifadeleri: Yazına nasıl başlayacağın çok önemli. Çocukların ilgisini çekecek, onları maceraya davet edecek cümlelerle başlayabilirsin. Örneğin, “Merhaba küçük kelime avcıları! Ben bir kelime seyyahıyım…” gibi.
- Sürdürme (Gelişme) ifadeleri: Paragrafın orta kısmında, kelime yolculuğunu, hangi kelimeleri nerede bulduğunu, kelimelerin ne işe yaradığını eğlenceli bir dille anlatabilirsin. Kelimeleri birer hazine gibi düşünebilirsin. “Uzak diyarlara gittim, dağların ardında ‘sevgi’ kelimesini buldum…” gibi cümleler kurabilirsin.
- Sonlandırma (Sonuç) ifadeleri: Paragrafını güzel bir kapanışla bitirmelisin. Yazdıklarını özetleyen, bir mesaj veren veya çocukları düşünmeye sevk eden bir cümle olabilir. “Unutmayın çocuklar, kelimeler sihir gibidir, onlarla harikalar yaratabiliriz!” gibi.
Yazarken hayal gücünü özgür bırakmayı unutma!